Kriteri (organon) mantık olan felsefe; hayatın ve varlığın rasyonel-empirik zeminde açıklanması, anlamlandırılmasıdır. Yani hayata ve varlığa dair her türlü bilginin doğruluğunun yegâne kriteri, insana ait tecrübe (experiment) ve akıl (rasyonalite) mihengidir. Bu formuyla felsefî bilgi, ilk kez Antik Yunanistan’da görülmüştür. Yunan dünyasında; hayata ve varlığa ait mitolojik, mistik ve dinsel (antropomorfizm) açıklamalar yerini rasyonel ve empirik nedenlerle yapılan açıklamalara bırakınca felsefe doğmuştur.^[2] Felsefî bilginin bir parçası olan bilimsel bilginin zuhuru da aslında aynı dönemdedir. Epistemolojik pozitivizmin bilahare ortaya çıkışıyla gündeme gelen felsefe, bilim (science) ayrımı esasen mahiyet farkından ziyade Aristoteles’in “tabiat felsefesi” dediği alanın gelişiminin ve birikiminin spesifik branşlara dönüşümünden ibarettir. Aralarında mahiyet farkı varmış gibi yapılan değerlendirmeleri doğrulamanın imkânı yoktur. Bu çerçeveden bakıldığında; bilim (science), kendisini fizikî alanla, nesnel dünyayla sınırlandıran bilgi, felsefe ise metafizikle birlikte hayata dair normativiteyi de kapsayan bilgidir. Yani aralarındaki fark, bilimsel bilgi ile felsefî bilginin yoğunlaştıkları alanlarla ilgilidir. Hatta felsefe, tüm bu alanlardan elde edilen bilginin kendisiyle de uğraşır. Çünkü felsefe için var olan her şey, varlık olması bakımından bir “birlik”tir.^[3] Dolayısıyla bilimsel bilgi için ileri sürülen nitelikler, bir anlamda felsefî bilgi için de geçerlidir. Vulgarize değerlendirmelerle seslendirilen “bilim objektiftir”, “felsefe sübjektiftir” söylemi, felsefî bilginin muayyen bir kriterinin bulunmadığından ziyade; çağdaş felsefenin, klasik felsefedeki “tabiat felsefesi” alanını modern tabii bilimlere bırakmış olması, dolayısıyla da metafizik ve pratik-normatif alanla ilgili ileri sürülen doktrinlerin, rasyonel olmakla birlikte bir çeşitliliği sergilemesi sebebiyledir. Bu çeşitlilik ve işte bu anlamdaki “sübjektiflik”; rasyonalite zemininde olsun ya da olmasın her türlü düşüncenin “felsefe” diye nitelenebileceği manasında değil; uğraşılan alanın, fizikî-nesnel dünya ile alakalı olmaması sebebiyledir. Binaenaleyh “sosyal bilim” olarak nitelenen disiplinler, felsefî düşünceden asla bağımsız değildirler…

Felsefî bilginin mahiyetini tespit hususunda en açık görüşün, Immanuel Kant’a ait olduğunu söylemek pekâlâ mümkündür. Kant’a göre felsefe; insan aklının bir yasaması olarak temelde iki konuyu izah etmeye çalışır. Bunlar da “varlık” ve “hayat” ya da doğa ve özgürlüktür. Yani felsefe hem doğa yasasının hem de ahlak yasasının belirlenimini kapsar. Birinci kısım teorik felsefe; ikinci kısım da pratik felsefe diye adlandırılır. Teorik felsefe var olan ile pratik felsefe ise olması gereken ile alakalıdır. Teorik felsefesinin bir deneysel, bir de rasyonel kısmı vardır. Deneysel kısım fizik, rasyonel kısım ise metafiziktir. Pratik felsefesinin de aynı şekilde; deneysel kısmı antropoloji, rasyonel kısmı ise tam anlamıyla moral ya da ahlak metafiziğidir. Kısacası hem doğanın hem de ahlakın yasalarının tespiti ve özellikle de kendi kanatlarıyla uçmaya çalışan aklın eleştirisi, kelimenin gerçek anlamında felsefe denilen şeyi oluşturur. Filozofa gelince; “Filozof, bir akıl sanatçısı değil, bir akıl yasamacısıdır.” Mesela; matematikçiler, doğa bilimciler ve mantıkçılar ne denli başarılı olurlarsa olsunlar, sadece akıl sanatçısıdırlar. İdealde, onlar için tüm bu bilgilerin prensiplerini tespit eden ve bu bilgilerden birer araç olarak yararlanılmasını sağlayan bilge kişiler vardır ki bütün bunları yapmakla sadece o bilgeler, insan aklının ereklerini geliştirmektedirler. Dolayısıyla, filozof diye yalnızca böylelerini adlandırmak gerekir. Şurası da vurgulanmalıdır ki filozoflar, her şeyi bilgelikle ilişkilendirirler ama bunu bilimin yolu içerisinden geçerek yaparlar.^[4] Yani, filozofların varlığa ve hayata yönelik açıklamaları, rasyonel ve doğal açıklamalardır. Zaten, herhangi bir düşünce ya da bilgi; “kendisini akla dayanan nedenlerle meşru kılmak veya haklı çıkarmak iddiasında bir zihinsel etkinlik biçimi” değilse, felsefî düşünce, felsefî bilgi diye nitelendirilemez. Filozoflar; “akla dayanan nedenler” derken, her türlü deney ve gözlemi ve bunlara dayanan her türlü akıl yürütme ve sezgiyi; “meşru kılmak veya haklı çıkarmak” derken de “herhangi bir önermeyi, bu önermeyi ileri sürmeyi mümkün kılan kanıt, temel veya gerekçelerle ortaya koyma”yı kastederler.^[5]

Dinî bilgiye gelince; kaynağı ve kriteri kutsal ya da kutsal olduğuna inanılan bilgi, dinî bilgidir (“Onlar, gaybe inanırlar.”, Bakara Suresi, 3). Hemen hemen hiçbir felsefî mesele yoktur ki aynı zamanda dinî bir mesele olmasın. Dinler de hem ahlak, hukuk, siyaset gibi hayata dair bir takım bilgileri hem de fizikî ya da metafizikî varlığa dair bilgileri içerir. Dinî bilginin de felsefî bilginin de hem pratik hem de teorik yönleri vardır. Dinlerin bilim ya da felsefeden temel farkları, içerdikleri bilgilerin doğruluk kriteri olarak her zaman akla veya duyusal verilere uygunluğu mutlak manada kabul etmemeleri, duyulara ve akla aykırı görünen “mucize” kabilinden şeyleri gerçekleştirebileceklerini iddia etmeleridir. Mesela Kur’an’da geçen; “Şöyle dedik: ‘Kesilen ineğin bir parçasıyla öldürülen adama vurun.’ İşte böyle diriltir Allah ölüleri.” (Bakara Suresi 73), “Şüphesiz ben size Rabbinizden bir mucize getirdim. Ben çamurdan kuş şeklinde bir şey yapar, ona üflerim. O da Allah’ın izniyle hemen kuş oluverir. Doğuştan körü ve alacalıyı iyileştiririm ve Allah’ın izniyle ölüleri diriltirim. Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Eğer müminler iseniz bunda sizin için elbette bir ibret vardır.” (Al-i İmran Suresi 49), “Sana Kitabı, hikmeti, Tevratı, İncili öğretmiştim. Benim iznimle çamurdan kuş görünümünde bir şey yapıyor, içine üflüyordun da o benim iznimle kuş oluyordu. Doğuştan körü, abraşı benim iznimle iyileştiriyordun. Benim iznimle ölüleri diriltiyor, mezardan çıkarıyordun. İsrail oğullarını senden uzak tutmuştum. Hani, sen onlara açık-seçik ayetleri getirdiğinde, küfre sapanları şöyle deyivermişti: “Açık bir büyüden başka bir şey değil bu.” (Maide Suresi 110) şeklindeki ifadeler, dinî bilgi olarak ileri sürülebilir ise de felsefî ya da bilimsel bilgi olarak ileri sürülemez. Zira felsefe ve bilim realite ve rasyonalite ile kayıtlıdır ve “mucize” kabilinden şeyleri gerçekleştirebileceğini iddia etmez. Kronolojik sıralama itibarıyla Hıristiyanlık dini, Yunan filozoflarının hayatın ve eşyanın hakikati dediği bilgiyi yani felsefeyi reddederken onun karşısına yeni bir hakikati, Hıristiyan hikmetini (Felsefe, hikmet sevgisi demektir.) çıkarmıştır. Bu yeni hikmet, İsa’ya iman etmektir. İlk Hıristiyanlara göre, Yunan hikmetinin doğru olmadığını ilan etmek, aslında aklın reddedilmesi anlamına gelmemektedir. Çünkü Hıristiyanlıkta, imana bağlı kılınan rasyonel-empirik bilgi, kesinlikle dışlanmamaktadır. Allah’ın öfkesi, küfre ve adaletsizliklerinden ötürü hakikati tutsak eden insanlar arasındaki adaletsizliğe karşı, göğün üstünde patlar ise de bilgisi yine eşyada ve insanlar arasında tezahür eder. Allah’ın görünmez yetkinlikleri, ebedi gücü ve ilahî sıfatları, dünyanın yaratılışından beri, onun eserleri aracılığıyla daima akla görünür kılınmıştır. Akıl; Allah’ın eserlerini temaşa ederek, Allah’a yükselebilir ancak yegâne hikmet, imanın telkin ettiği doğrulardan ibarettir ve realite ve rasyonalite ile kayıtlı değildir.[6]

Hakikatin ne olduğuna ve kimler tarafından temsil edileceğine dair tartışmalar; felsefenin sekizinci yüzyılda İslam dünyasına intikaliyle beraber, Müslümanların da gündemini teşkil etmiştir. Söz konusu tartışmaların en bariz örneğini, felsefeye dair reddiye geleneğini başlatmış olan Ebu Hamid El-Gazzalî’de görmek mümkündür. El-Munkızu Min-ed-Dalal adlı eserinde Gazzalî, kendisinin hakikati arama serüvenini ve hakikate ulaşmanın nasıl bir yöntemle mümkün olacağının şu şekilde değerlendirmektedir: “Madem maksat eşya ve olayların hakikatini anlamak ve bilmektir, öyleyse ilkin bilginin ne olduğunun araştırılmasıyla başlamak gerekir.” Bilgi; bilinen şeyin, eşya veya olayların “yakîn” derecesinde kavranmasıdır. Hatadan emin olmak için bilgi, “yakîn” derecesinde olmalıdır ki birisi o bilginin yanlış olduğunu ileri sürüp, iddiasına delil olarak da taşı altına dönüştürse veya değneği yılan yapsa bile, yine de bilgi sahibi şüpheye düşmesin. Yakîn derecesine varan bilgilerde, bilinen şeyin asla şüphe götürmeyecek seviyede anlaşılması lazımdır. Mesela; on sayısının üçten büyük olduğu bilindiği halde bir kimse “Hayır, üç ondan büyüktür, sözüme inanmanız için şu değneği yılana çevireceğim.” dese ve dediğini de yapsa insanlar da bunu görse, yine de on sayısının üçten büyük olduğu bilgisinde şüphe meydana getiremez. Sadece o kimsenin bu işi nasıl yaptığı merak edilir. Binaenaleyh bilgi, şayet yakîn derecesinde değilse hatadan emin olunamaz. Hatadan emin olunmayan bilgi ise esasen ne doğru olarak ne de hakikî bilgi olarak nitelendirilebilir. Şu halde bilgi, “yakîn” demektir. Acaba insanlar için hissiyattan ve zaruriyattan yani “aposteriori ve apriori” bilgilerden başka herhangi bir “yakîn” var mıdır? Öte yandan, eğer insanlar beş duyuları ve akılları vasıtasıyla bilgi ediniyorlarsa bu kaynaklardan elde edilen bilgiler hakikaten de “yakîn”i ifade eden bilgiler midir? Gazzalî, uzun süre bu soruların cevabını araştırdığını ve neticede duyulardan elde edilen bilginin şüpheden uzak olduğunu söylemenin pek de mümkün görünmediğini kabul etmek zorunda kaldığını belirtir: Sahiden de duyuların çok güvenilir olduğunu söylemenin imkânı var mıdır? Mesela, gökyüzüne bakan insan yıldızları küçücük nesneler olarak görüyor ise de gerçekte yıldızlar göründükleri kadar küçük müdürler? Bu hususta görüntünün doğru olmadığını akıl kaynaklı matematiksel deliller zaten ispatlamıştır. Yani duyusal dünyada bu gibi konularda duyular başka türlü hükmederken, akıl başka türlü hükmetmektedir. Bu da göstermektedir ki duyularla elde edilen bilgi hiç de “yakîn” değildir. Gazzalî’nin bu noktadaki çıkarımı şöyledir: Mahsusata olan güven yıkıldı ama zarurî olan aklî bilgilerin itimada değer bilgiler olduğu da çok net değildir. Mesela; uykuda bir takım şeylerin varlığı idrak edildiği ve bir takım hallerin yaşandığı şüphesizdir ancak uyanınca onların doğru olmadığına karar verilir. Çünkü uykudaki inanılan şeyler, içinde bulunulan hale nazaran doğrudur. İçinde bulunulan hal değişince doğruluk ölçüsü de değişir. Acaba uyanıkken duyuların ve aklın delaletiyle doğruluğuna hükmedilen şeyler de içinde bulunulan hale nispetle doğru olmasın? Uyanıkken, aklın ötesinde diğer bir idrakin ortaya çıkmaması onun muhal olduğuna delalet edebilir mi? Mümkündür ki uyanıkken içinde bulunulan hal değişsin ve buna bağlı olarak idrak biçimi de değişsin. Uyanıklığın uykuya nispeti gibi, uyanıklığa nispetle farklı bir hal gerçekleşsin. Uyanıklık o hale izafeten uyku sayılsın. O hal gerçekleştiği zaman akılla doğruluğuna hükmedilen şeylerin asılsız olduğuna da pekâlâ hükmedilebilir. Belki de bu hal, sufî doktrinini benimseyenlerin kendilerinde bulunduğunu iddia ettikleri haldir. Onlar cezbeye kapılıp, sekerata geçip hasselerini kaybettiklerinde, kendilerinde makulata uymayan bazı halleri müşahede ettiklerini söylerler. Acaba böyle bir şey mümkün olamaz mı? Gazzalî, yaşadığı bu halet-i ruhiyeyi, bir çeşit safsataya, şüpheciliğe saplanma olarak niteler. Bu durumdan kurtuluşunu da Allah’ın kalbine attığı bir nur sayesinde, diyerek açıklar. Ona göre; bu nur, birçok bilginin anahtarıdır. Hakikate ermeyi, daima aklî delil ile olur zannedenler, Allah’ın geniş ve sonsuz rahmetini daraltmış olurlar.^[7] Gazzalî; bilginin ve hakikatin ne olduğunu ve nasıl elde edilebileceğini bu şekilde temellendirdikten sonra, bilgiyi ve hakikati araştırdığını iddia edenlerin kimler ve hangi düşünce akımları olduğuna ve yöntemlerinin ne olduğu konusuna geçmektedir. Ona göre, hakikati araştıranlar dört sınıftan ibarettir: Feylesoflar, Kelamcılar, Batıniler, Mutasavvıflar. Gazzalî’nin dört grup dediği aslında felsefe ve karşısında konumlandırılan dinin üç farklı tarzdaki yorumudur. Zira Kelamcıların da Batınilerin de Mutasavvıfların da esasta yaptıkları şey, hakikat olarak benimsenen dinin birbirinden farklı biçimlerdeki yorumundan ibarettir. Gazzalî; felsefeyi ve dinin diğer yorumlarını niçin reddettiğini ve tasavvufî yorumda niçin karar kıldığını şu şekilde açıklamaktadır: Pratik ve teorik olmak üzere iki kısma ayrılan felsefe; eşyanın ve hayatın hakikatinin, dinden bağımsız, akıl ve tecrübe yoluyla bilinmeye çalışılmasıdır. Pratik felsefe; ahlak, siyaset, hukuk ve ekonomiden oluşurken, teorik felsefe; metafizik, riyaziye ve tabiiyeden oluşur. Felsefenin yöntemini teşkil eden mantığı da teorik felsefeye ilave etmek mümkündür.^[8] Felsefenin temel meselelerine gelince: Metafizik; felsefenin varlığı ve varoluşu izaha çalışan kısmıdır. Filozofların varlık derken kastettikleri şey; genellikle Allah, ruh ve evrendir. Metafiziğin görevi; her şeyin yaratıcısı olan Allah’ı, ruhun ölümsüzlüğünü ve evrenin varoluşunu açıklamaktır. Filozofların hataya düştükleri meseleler daha ziyade metafizikî meselelerdir. Aralarındaki ihtilaflar da çoğunlukla metafizikle ilgilidir. Filozoflar, metafizik bahsinde yirmi meselede hataya düşmüşlerdir. Bu meselelerden üçü, İslamî açıdan küfrü gerektirirken, on yedisi bidat sayılır.^[9] Küfre varan birinci mesele cismanî haşrın inkârıdır. Filozoflara göre, insanlar öldükten sonra tekrar dirilmeyeceklerdir. Ruh zaten bakî olduğundan cezayı da mükâfatı da görecek olan odur. Haşrolmak; cismani değil, ruhanidir. Filozofların bu iddiaları onların küfrünün birinci delilidir. Küfre varan ikinci mesele de Allah’ın her şeyi bileceğinin inkârıdır. Onlara göre; Allah, salt akıl, mutlak akıl olduğundan yalnızca makulatı, kavramsal olan şeyleri bilir. Cismanî herhangi bir nitelik, sıfat taşımadığından, cismanî olan tekil, cüzî şeyleri bilmez. Filozofların bu iddiaları da onların küfrünün ikinci delilidir. Zira Kur’an’da şöyle denilmiştir: “Yerde ve gökte, bir zerre miktarı dahi Allah’ın ilminden hariç kalmaz.”, (Sebe Suresi 3). Hakikat filozofların dediği gibi değil, Kur’an’ın dediği gibidir. Küfre varan üçüncü mesele ise filozofların, alemin ezeli ve ebedi olduğunu ileri sürmeleridir. Kur’an ve Peygamber, alemin yoktan var edildiğini ve beli bir süre sonunda yine yok edileceğini söylerken, filozoflar aksini iddia etmektedirler ki bu iddiaları da onların küfrünün üçüncü delilidir… Riyaziye; hesap, hendese ve heyet bilgilerinden ibarettir. Bunların hiçbirinde müspet ya da menfi cihetten dine taalluk eden bir taraf bulunmamaktadır. Özünde hiçbir fenalık bulunmamakla birlikte riyaziyeden kaynaklanan iki tür yanlışlık söz konusudur. Birincisi; riyaziye ile uğraşan kimseler bu bilgilerdeki incelikler ve temellendirmeler karşısında hayranlıklarını gizleyemez duruma gelince, zannederler ki bu bilgileri keşfeden feylesofların ileri sürdükleri her iddia riyaziyede olduğu gibi kesin doğru hükmündedir. Mesela; filozofların din karşısındaki menfi tutumlarının isabetli olduğunu düşünerek, “Din, doğru ve gerekli bir şey olsaydı riyaziyede bu kadar yetkin olan bu büyük insanlar öyle olduğunu söylerlerdi.” diyerek filozofların sapkınlıklarına iştirak ederler. Böyle düşünen tiplere; “Bir bilgide mahareti olan kimsenin her alanda mahir olması gerekmez. Tabibin aynı zamanda ekonomi, hukukçunun tıp, fen bilimcilerin felsefe uzmanı olması icap etmez. Her bilginin erbabı olabilir ama bazen bunlar başka alanlarda cahil ve ahmak mevkiine düşerler. Bunu ancak tecrübe eden, onunla meşgul olan anlar.” denilse, maalesef  onlar bu hakikati kolaylıkla kavrayamaz. Bu gibi neticeler, büyük bir fenalıktır. Bu fenalık riyaziyeden kaynaklanmasa bile felsefî bilginin başlangıcını teşkil ettiğinden onun vesilesiyle filozofların fenalığı ve uğursuzluğu okuyana, öğrenene sirayet eder. İkinci fenalık; feylesoflara ait bütün bilgileri reddetmeyi dine hizmet zanneden cahil dindarlardan kaynaklanır. Öyle ki filozoflar akla ve tecrübeye dayanarak “Güneş dönüyor, dünya yuvarlaktır.” demişlerse, cahil dindarlar sırf onlara muhalefet ederek bu doğruları reddetmiş ve bu sözlerin dine aykırı olduğunu iddia etmişlerdir. Cahil dindarlara ait bu iddialar, doğruyu bilen kimseleri bilgilerinde elbette şüpheye düşürmez. Aksine, dinin cehalet üzerine kurulduğuna, kesin delilleri tanımadığına hükmeder. Felsefeye karşı sevgisi artar. Dinden iyice yüz çevirir. Aklî ve tecrübî bilgileri inkâr ederek dine hizmet ettiklerini zannedenlerin din aleyhinde işledikleri cinayet, çok büyüktür. Halbuki din, yani İslam, riyazî bilgiler hakkında müspet ya da menfi herhangi bir şey söylemiş değildir. Bu bilgilerde de dine, yani İslam’a aykırı düşecek herhangi bir şey yoktur. Riyaziyenin hikmeti ve afeti bundan ibarettir… Tabiî İlimler; alemdeki cisimlerden, göksel cisimlerden veya yerdeki toprak, su, hava, ateş gibi basit cisimlerden ya da madenler, bitkiler, hayvanlar gibi mürekkep cisimlerden, bunların değişmesinden, dönüşmesinden ve nasıl meydana geldiklerinden bahseder. Din, tıbbı reddetmediği gibi tabii ilimleri de reddetmez. Hepsinde esas olan nokta şudur ki; tabiat, Allah’ın emri altındadır ve hiçbir şey  kendiliğinden meydana gelmez. Tabiat, cesed-i hilkatin anasır ve azasını zapturapt altına alan bir kanun-i ilahidir… Mantık; kavramsal bilgiyi ve akıl yürütmeye dair bilgiyi içerir. Mantıkî bilgi ve din münasebeti de riyaziye ile din münasebeti gibidir. Mantıkta da dinî açıdan reddedilmeyi gerektirecek herhangi bir yön mevcut değildir. Ne var ki güçsüz oldukları halde akıllı görünmek isteyen kimseler, mantık adını duyunca bunun, bilmedikleri yabancı bir sanat olduğunu ve filozoflardan başkalarının da bundan haberdar olmadığını zannederler. Mantığın da özünden kaynaklanan bir kötülük yoktur fakat riyaziyede görülen sakıncalar burada da görülür. Mantıkla uğraşan kimseler çoğunlukla sanırlar ki filozoflardan rivayet edilen naturalizm, materyalizm şeklindeki düşünceler de mantıkî delillerle ispat edilmiştir, oysaki böyle bir ispat yoktur… Ahlak felsefesi; “iyi eylemin ne olduğu” ve “nasıl yaşanması lazım geldiği” şeklindeki sorulara cevap arayan ve olması gerekene yönelik rasyonel zeminde bir takım temellendirmelerde de bulunan, felsefenin pratikle ilgili disiplinlerinden biridir. Filozofların bu husustaki bütün sözleri aslında her devirde mevcut olan ilahî hikmetten alınmıştır. Şayet bu sözler makul ve Kur’an’a muhalif değilse filozoflara ait diye inkâr edilmesi icap etmez. Ahlak konusundaki ölçü, sözü kimin söylediğinden çok doğruyu, hakkı tavsiye edip etmemesi olmalıdır. Ancak şurası da bilinmelidir ki filozofların bazı konularda zaman zaman doğruyu ve hakkı söylemeleri, onların diğer konulardaki yanlışlarını ve hatalarını ortadan kaldırmaz. Makul olan, doğruyu ve yanlışı, hak ve batılı karıştırmamaktır… Siyaset ve ekonomi ile alakalı konularda da yine filozofların sözleri, ahlak gibi, dünya işlerine ait, devlet tarafından maslahata binaen kabul edilen tedbirler olarak özetlenebilir. Netice itibarıyla aklı ölçü alan felsefe hakkında bilinmesi gereken temel nokta şudur: Dinden bağımsız olarak akıl; eşyayla ve hayatla ilgili bütün meseleleri kavramakta ve izah etmekte tek başına yeterli değildir. Yalnızca akla uyup, onunla yetinen, meseleleri vahyin ışığıyla görmeye çalışmayanlar doğru yolu bulamaz. Aklın adımları kısa, sahası ise dar ve sınırlıdır. Aklı vahiyle birleştirerek dağınıklığı yok edemeyen kimse başarıya ulaşamayacağı gibi, kaçınılmaz bir biçimde hataya da düşecektir. Filozofların durumu işte budur… Gazzalî’nin, dindar bir kimlikle felsefeye karşı yönelttiği eleştirilerin tolöre edilebilir olduğu açıktır. Kaldı ki Gazzalî’nin reddiyesi, topyekun bir red niteliğinden çok, yalnızca metafizik hususundaki üç mesele ile sınırlıdır. Filozofların dahi birçok konuda birbirini reddettiği dikkate alındığında, felsefe karşısında dini tercih ettiğini apaçık ilan eden bir insanın kısmî reddiyesinin haddinden fazla abartılması anlamsızdır… Dinî düşüncenin rasyonel bir savunusunu ifade eden “kelam” yorumuna gelince; Gazzalî’nin tanımıyla kelam; Allah’ın varlığını, birliğini, sıfatlarını, fiillerini ve peygamberleri vasıtasıyla gönderilen dinin gerekliliğini aklî temellendirmelerle izaha çalışan ve de dinin hükümlerinin doğruluğunun rasyonel-makul delillerle ispatlanmasını konu edinen ilimdir.^[10] Ne var ki ilm-i kelamın yöntemi cedeldir. Cedel ise ıslah etmekten çok ifsad eder. Bir inancı “cedel” ya da “mantık” aracılığıyla savunmaya çalışmak, ağacı kuvvetlendirmek için demir topuzlarla dövmeye benzer.[11] Gazzalî’ye göre, dinî düşüncenin “batınî” yorumu da “kelam” gibi isabetsizdir. Batınîler’in iddialarına bakılırsa; insanlar, varlığın ve hayatın hakikatinin ne olduğunu sadece ve sadece bir “masum imam”dan öğrenebilirler. İnsanların bunu, akıl ve tecrübeleriyle kendi kendilerine tespit etmeleri imkânsızdır. Hakikate giden yolda bir rehbere mutlaka ihtiyaç vardır. Ancak o rehberin hataya düşmemesi için de mutlaka “masum imam” olması gerekir… Batınîler’e itiraz olarak Gazzalî; hiç kimse için yanılmazlıktan bahsedilemeyeceğini, peygamberlerin dahi yanılabileceğini, hakikatin öğrenilmesinde rehbere ihtiyaç var ise de onun hayattayken peygamberin kendisi, öldükten sonraysa sadece dinî nasslar olması gerektiğini söyler. Batınîler’in “ihtilafları ortadan kaldırmak için zora başvurulabilir” şeklindeki  inançlarının ise “Dinde zorlama yoktur.” (Bakara Suresi 256.) ayetiyle de akılla da telif edilemeyeceğini vurgular… Gazzalî için hakikatin araştırılmasında tek doğru yöntem, dinin tasavvufî yorumudur. Tasavvufî bilgi; mükâşefe ve muamele bilgisi olarak hem dünyaya hem de ahirete yönelik öğrenilmesi gereken yegâne hakiki bilgidir. Mükâşefe bilgisine batınî bilgi de denir. Bütün insanların hedefi, batınî bilgi olmalıdır. Bu bilgiden nasibi olmayanların akıbeti karanlıktır. Mükâşefe bilgisi; ancak kâlp temizlenip, bütün kötü sıfatlardan, dünyevî arzulardan arındığı zaman elde edilir. Muamele bilgisi ise  kalbin hallerinden olan sabır, şükür, korku, ümit, rıza, zühd, takva, kanaat, cömertlik durumlarına vakıf olmak ve bütün nimetleri Allah’tan bilerek ona tevekkül etmek, iyilik, hüsnü zan, iyi ahlak, doğruluk ve ihlas gibi huyları edinmektir. Sufîlerin belirttikleri üzere, kurtuluşa ve hakikate erecek insanlar tasavvufî bilgiyi elde edenler olacaktır.^[12] Tasavvufî bilgiyle insan, kalbini Allah’ın gayrı şeylerden temizler, orada sadece ona yer bırakır. Mutasavvıfların elde etmek istedikleri şey tahsille, tedrisle değil; yaşamakla, tatmakla, hal ve sıfatları değiştirmekle elde edilen şeydir. Bu durum aşığın durumu gibidir, aşıktır ama aşkı tarif edemez. Aşka dair hiçbir bilgi insanı aşık edemez. Bu, yaşamakla bilinebilen bir haldir. Mutasavvıflar; yalnızca Allah yolunda yürüyen kimselerdir. Onların hakikate ulaşma yolları yolların en doğrusudur. Ahlak anlayışları, ahlakın en temizidir. Dünyadaki bütün akıllı insanların akılları ve filozofların hikmetleri, onların gidişatından, ahlakından bir kısmını değiştirmek, daha farklı bir hale dönüştürmek üzere bir araya gelse, bunu yine de beceremezler. Onların içlerindeki ve dışlarındaki bütün hareketleri ve durgunlukları hep nübüvvet kandilinin ışığından alınmıştır. Yeryüzünde bu ışıktan başka aydınlanacak bir ışık yoktur. Hakikate gerçekten ulaşmak isteyenlerin tutmaları gereken yol, mutasavvıfların yolundan başkası asla değildir.^[13]

Yukarıdaki upuzun girizgâhtan sonra vurgulamak gerekir ki  Gazzalî; İslam’ı rasyonelleştirmek için Hazreti Adem’e baba aramak maksadıyla beyhude gayret sarf eden günümüzün “yerli ve milli ilahiyatçı” tiplerinden de “yerli ve milli ilahiyatçı” oldukları halde “yerli ve mili felsefeci” olmak maksadıyla beyhude gayret sarf eden tiplerinden de hayli farklıdır… Hem felsefî bilginin hem de dinî bilginin mahiyetini bildiği de çok açıktır… “Yerli ve milli ilahiyatçı” tiplerin ve “yerli ve mili felsefeci” tiplerin bir türlü idrak edemediği husus, felsefenin kriterinin alelıtlak rasyonalite olduğu; dinin kriterinin ise alelıtlak rasyonalite olmadığı hakikatidir. “Yerli ve mili felsefe mecmuası” Felsefe Dünyası dergisinde yayınlanan “Felsefenin ve Felsefe Tarihinin Önemi”[14] başlıklı “makale” bu patolojik duruma tipik bir örnektir… Yazar şöyle buyuruyor: “Felsefe nedir? Felsefe nerede ve kiminle başlar? Felsefenin beşiği neresidir? Birçok kimselerce doğru bilinen yanlışı ortaya koymak amacıyla öncelikle üçüncü soruyu ele alıyorum. Genelde bilinenlerin aksine felsefenin beşiği Antik Yunan veya Antik Doğu olmayıp insan zihnidir. Çünkü insandan başka hiçbir varlık felsefe yapamaz. O zaman felsefe ilk insanla başlar. Gerçek bu olunca felsefe için “bir Yunan mucizesidir” diyenlerin iddiası asla doğruluk değeri taşımaz. İlk yaratılan insan Hz. Adem (as) dır. Öyleyse “Allah, bütün isimleri (kavramları) Âdem’e (insana) öğretti” (Bakara 2/31) ayeti gereğince, felsefenin insanla ve eğer bu kavramlar hakkında bir sorgulama yaptı ise ilk peygamberle başladığını iddia etmek yanlış bir yargı olmayacaktır. Böylece “gerçek felsefe bir Peygamberle başlar” hakikati net olarak ortaya çıkmış olur… Grekler insanlığın başlangıcı değildirler. Yunanlıları insanlığın başlangıcı kabul etmek, Yunanlılardan önceki insanlık tarihini bütünüyle inkâr etmek demektir. Bu da akıl ve mantığın kabul edemeyeceği bir durumdur…

Maalesef yazar, hayata ve varlığa dair ideler ve nesneler hususundaki temel ayrımın tanımla belirlendiği ve her türlü bilginin de yine tanımla sağlandığı hakikatini bilmediğinden; felsefenin tanımıyla değil, “felsefenin beşiğinin neresi olduğu” sualiyle güya indî doğrularını temellendirmeye (?!) çalışmakta ve felsefenin beşiğinin Antik Yunan dünyası olduğu gerçeğinin aksine, felsefenin beşiğinin “insan zihni” olduğu gerçeğine (?!) ulaşmaktadır. Felsefe yalnızca “zihinsel bir faaliyet” olsaydı yazar da dahil ilk insan da son insan da elbette “filozof” olurdu (?!). Ne yazık ki felsefe yalnızca “zihinsel bir faaliyet” değil… Felsefe “zihinsel bir faaliyet” ama  akıl (rasyonalite) ve tecrübe (experiment) mihengine dayanan “zihinsel bir faaliyet”. Şüphesiz insandan başka hiçbir varlık felsefe yapamaz lakin yalnızca akıl (rasyonalite) ve tecrübe (experiment) mihengine dayanan insan felsefe yapabilir. Keşke yazar da akıl (rasyonalite) ve tecrübe (experiment) mihengine dayanan bir insan olsaydı (?!) da felsefeyi ilk insanla başlatma zehabına kapılmasaydı (?!). Acaba Immanuel Kant hayatta olsaydı, yazarın “Gerçek felsefe bir peygamberle başlar.”, şeklindeki absürt “felsefî” yargısına “Allah, bütün isimleri (kavramları) Âdem’e (insana) öğretti.” (Bakara 2/31), ayetini delil göstermesine gülmez miydi? Bu “temellendime” formunda, “akla dayanan nedenlerle meşru kılma veya haklı çıkarma” zihinsel etkinliği var mıdır? “Felsefe, Yunanlılarla başlar.” önermesinden “Grekler insanlığın başlangıcıdır.” sonucunu çıkarmak hangi türden bir akıl yürütmedir?

Yazar; üçüncü sualini “net bir biçimde” cevaplandırınca, ilk suale geçmekte ve şöyle demekte: “İlk sorunun, ‘yani felsefe nedir’ sorusunun cevabını birkaç tarifle ortaya koyacağız. Bilindiği gibi felsefe kelimesinin Latincesi Philosophia’dır. Bu kelime etimolojik olarak, sevgi (philia) ile hikmet (bilgelik) ve bilgi anlamına gelen (sophia)dan oluşmaktadır. Böylece philosophia (felsefe) kelimesinin hikmet sevgisi anlamına geldiği görülmektedir… Hikmetin önemini Cenab-ı Allah şöyle belirtiyor: ‘Allah hikmeti dilediğine verir. Kime de hikmet verilmişse muhakkak o birçok hayra erdirilmiş olur. Ve bunu ancak üstün akıllılar anlar.’ Bu Ayet-i Kerime’ye Elmalılı M. Hamdi Yazır (1878-1942) şöyle bir yorum getirmektedir: ‘Demek ki hikmete ermek için vermek yetmez, almak da gereklidir. Veren Allah keremi geniş olduğundan, herhangi bir şarta bağlı ve muhtaç değildir, ama alacak olan kul şarta bağlıdır. Hikmete ermenin başlangıcı düşünmedir. Bu da temiz akıl ve temiz kalp ile olur. (…) Akıl ve iyi seçim hikmetin şartı düşünce de başlangıcıdır. (…) Hikmet denilen şey ya gerçek bilgi, ya da doğru hareket değil; doğru bilgi ile doğru hareketin bütünüdür. (…) Kâinat bir hikmet kitabıdır. Kur’an ise bu hikmetin ilahî dille oluşumunu anlatır ve hatırlatır. Kâinat bir hâl, Kur’an ise bu halin başı ve sonudur; akıl sahipleri şimdiki hali görüp, öncesini ve sonrasını da akılla kavramaya çalışmalı ve böylece hikmete ermelidir… Aristoteles (M.Ö. 384-322)’e göre “felsefe hakikatin bilgisidir.”. “Felsefe varlık olmak bakımından varlık ilmidir.” Aristoteles’in söylediği gibi “Felsefenin en yüksek kısmı teolojidir. Onun da konusu Mutlak Ruh, Tanrı’dan başka bir şey değildir.” Descartes (1596-1650)’e göre “felsefenin bütünü bir ağaç gibidir: Kökleri metafizik, gövdesi fizik ve bu gövdeden çıkan dallar da öteki bütün ilimlerdir.” Bu tanım felsefenin önemini ortaya koyması bakımından çok dikkate değerdir…”

“Yerli ve mili felsefeci” tiplerin temel dayanağını, her daim, felsefenin “hikmet sevgisi” olduğu yolundaki manipülasyona açık bu etimolojik tahlil şekillendirmiştir. Kur’an’da da “hikmet” kavramı makbul manada geçtiğine göre mesele tamamen vuzuha kavuşmuştur: “Felsefe, İslamî hakikatin kendisidir.” Güzel de “Hüccetü’l – İslam” diye isimlendirdiğiniz, üstelik felsefe ve din hakkında yüzlerce sahife kitap yazmış olan Gazzalî, sizin kadar zeki değil miydi de bu hakikati fark edemeyip, felsefe yerine “dinin doğru yorumu” bildiği tasavvufu tercih etti? Gazzalî “hata yapmış”, diyorsanız şayet, niçin felsefenin dinî kabullere yönelik eleştirilerine karşı en önemli desteğiniz hep Gazzalî olmaktadır? Yazıda hikmetle ilgili iktibas edilen ayet, “Allah, hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse muhakkak o birçok hayra erdirilmiş olur. Bundan ancak akıl sahipleri ibret alır.”, (Bakara Suresi 269), eğer felsefeye delalet ediyorsa, muhatap filozoflar arasında, düşünceleri İslam’la uzlaştırılması çok da kolay olmayan Thales, Anaksimenes, Anaksimandros, Platon, Aristoteles, Demokritos, Leokippos, Hobbes, Locke, Hume, Descartes, Voltaire, Diderot, D’Alembert, Rousseau, Marks, Nietzsche, Sartre, vs. vs. de bulunmakta mıdır? Yoksa tek muhatap, kendisinin filozof olmadığını söylemesine rağmen; sizin filozof bildiğiniz tek insan, üstelik sizin gibi düşünmediği çok açık olan Gazzalî mi? Belki de (behemehal) size göre filozoflar; İmam-ı Azam Ebu Hanife, İmam Malik, İmam Şafii, İmam Ahmed b. Hanbel gibi mezhep imamlarıdır (?!). Aristoteles’e; “Felsefenin en yüksek kısmı teolojidir. Onun da konusu Mutlak Ruh, Tanrı’dan başka bir şey değildir.” cümlesini söyletmek, ayıp değildir de nedir? Aristoteles; adı sonradan konulan ilklerin felsefesi anlamında metafizikten bahsetmişse, bahsettiği şeyin teoloji (dini rasyonelleştirme çabası) olduğunu söylemek, insanları aldatmak olmuyor mu? Descartes’in metafiziğini teoloji (dini rasyonelleştirme çabası) imiş gibi sunmanın alemi nedir? İndî doğrularınıza filozofları alet edeceğinize, onları dürüstçe savunmanız ahlaka daha uygun değil midir?

Kur’an’da geçen hikmet kavramının felsefe ve felsefenin en yüksek kısmının da teoloji olduğunu “akla dayanan nedenlerle” temellendiren (?!) yazar; teolojiyi metafizikle aynileştirerek şöyle tavzih etmekte: “Metafiziğin en üstün şekli İslâm dininde bulunmaktadır… Kur’an-ı Kerim tarihsel değil evrenseldir. Allah mutlak bir şimdiye sahip olduğu için koymuş olduğu hüküm ve ilkeler hem geçmiş, hem hal ve hem de gelecek için ölçü kabul edilir. Olaylar bu değişmeyen ezelî ve ebedî olan, yanlış olması imkânsız olan ilkelere göre değerlendirilir. Uyan olaylar doğru uymayanlar ise yanlıştır. Bu ilkeler, tahrif olmayan tek kutsal kitap olan Kuran-ı Kerim’de yer almaktadır. İnsanlık kurtuluşa kavuşmak istiyorsa Kuran-ı Kerim’i ve bunun yaşanmış şekli olan sünnet-i Resulullah’ı hayata uygulamak zorundadır. Bu nedenle kurtuluş İslâm’dadır. Antik Doğu ve Batı dünyasındaki, çağımızdaki ve gelecekteki vuku bulmuş ve vuku bulacak olan olgu ve olayların değerlendirilmesinde kullanılacak ölçü Kur’an ve sünnettir… Felsefenin hikmet sevgisi olduğu düşünülürse, doğru felsefe yapmak Allah’ın bir emridir. Kuran-ı Kerim ayetlerinde geçen hikmet kelimesi daima gerçek felsefeye tekabül eder. Ancak maneviyattan nasibini alamamış bazı filozofların hikmet kelimesine kendince bir anlam yüklemesi düzeltilmesi gereken bir görev arz etmektedir… Gerçek felsefe, aklın vahyin emrine verilmesiyle ancak yapılabilir. Günümüz dünyasının kurtuluşu da bu şekilde yapılacak felsefeye bağlıdır…” Maalesef “yerli ve mili felsefeci” yazar; felsefenin bir dalı olan metafizik ile dini rasyonelleştirme çabası teoloji/kelam disiplininin farkını bilmediğinden ya da onları aynı şeymiş gibi takdim ederek, indî doğrularını tebliğ ettiğini sandığından sürekli İslam’dan bahsetmekte ve bu “entelektüel” faaliyetini de felsefe zannetmektedir… Gazzalî yaşasaydı muhakkak ki yazara zannının çoğunun (hepsinin) batıl olduğunu söylerdi… Gerçek felsefe, aklın vahyin emrine verilmesiyle yapılıyorsa bu vahiy hangi vahiy olmalıdır? Acaba Tevrat mı İncil mi Kur’an mı? Yazar, Müslüman olduğunu söylediğine göre, galiba Kur’an cevabını verecektir (?!). Güzel de Tevrat’a ya da İncil’e inananlar itiraz edip, kendi vahiylerini kriter diye ileri sürerlerse “yerli ve mili felsefeci” yazar, onlara ne diyecektir? Herhalde “Sizinkiler tahrif olmuştur.” der. Böyle bir cevap onlar tarafından kabul edilecek mi? Edilmezse, onların kitaplarının tahrif olduğunu, yazar, kendi kitabını okuyarak mı cevaplandıracak? Bu devr-i batıl ilanihaye sürdürülebilir mi?  Felsefî rasyonalite; “vahiy iddialarının doğruluğunun ya da yanlışlığının delili, vahiy iddialarının kendileri olamaz” demez mi? Elbette der… Bu basit akıl yürütmeden dahi bihaber olan birileri felsefeci (maazallah filozof) olabilirler mi?

Kakofoniden ibaret uzun “akademik” makale, şöyle sonlandırılmakta: “İlahiyat fakültelerinde okutulan felsefe derslerinin kaldırılmasına yönelik eski YÖK yönetiminin kararını, Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip ERDOĞAN, önemli ve tarihi müdahalesiyle engellemiştir. Yeni YÖK yönetimi, ‘Felsefe, üniversite öğrencisinin entelektüel düzeyini yükselten, onu münevver kılan, onun şahsiyetini olgunlaştıran bir programdır.’ diyerek, eski kararı değiştirmiştir. Yeni karadan ötürü YÖK Başkanı (2014 – 2021​) Sayın Prof. Dr. Yekta Saraç’ın zatında bütün YÖK üyelerini tebrik ediyor ve teşekkürlerimi sunuyorum…” Besbelli ki yazarın asıl meramı; “Devlet Büyüğü” zevata, mensubu bulunduğu fakültede işsiz kalmamak için sesini duyurmakmış… Güzel de bunun için felsefe ve din hakkında bin bir çeşit spekülasyon yapmanın anlamı nedir? Spekülasyonlarla “yerli ve mili felsefeci” olmaktansa Gazzalî gibi dindar, dürüst adam olmak daha evla değil midir?

Netice itibarıyla tekrar vurgulamak gerekirse; hayatı ve varlığı açıklama ve anlamlandırma faaliyeti olarak, esasta birbiriyle rekabet eden iki temel düşünce biçimi vardır. Bunlar da felsefî ve dinî düşünce akımlarıdır. Hemen hemen hiçbir felsefî mesele yoktur ki aynı zamanda dinî bir mesele de olmasın. Felsefe gibi din de hem pratik hayata dair ahlak, hukuk, siyaset formundaki pratik konularla hem de varlığa dair fizik, metafizik, epistemoloji formundaki teorik konularla ilgilenir. Ancak felsefe, akıl (rasyonalite) ve tecrübe (experiment) mihengine dayanmak zorunda olan insanî düşünce iken; din, akıl (rasyonalite) ve tecrübe (experiment) mihengine dayanmak zorunda olmayan,  kutsal ya da kutsal olduğuna inanılan düşüncedir. Kaynak ve kriter farklılığından ötürü, özellikle normativite ve metafizik konularında doğruluk-hakikat anlayışları da birbirinden hayli farklıdır. Bahis mevzuu farklılıklar ahlaka mugayir pratik sonuçlar doğurmadığı taktirde yani “kendilerine reva görülmeyen şeyleri, başkalarına reva görmeme” ilkesine, “altın kural” prensibine uyulduğu ve rızaya muhalif dayatmalara girişilmediği taktirde reddedilmesi gerekmeyen ihtilaflar olarak pekâlâ değerlendirilebilir… Ne var ki “yerli ve milli ilahiyatçı” oldukları halde “yerli ve mili felsefeci” olma gayretkeşliğine soyunan simalar ne felsefî ne de dinî hakikatleri tanıdıklarından, savundukları düşünceler pek de fazla tolöre edilebilir düşünce kategorisine girmemektedir…

[1] İncil, “Yuhanna 18-19”, Çağdaş Türkçe Çeviri, Kitabı Mukaddes Şirketi, İstanbul, 1990.

[2] A. Weber, Felsefe Tarihi, Çev., H.Vehbi Eralp, Devlet Basımevi, İstanbul, 1938.

[3] Takiyettin Mengüşoğlu, İnsan Felsefesi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1998.

[4] Immanuel Kant, Arı Usun Eleştirisi, Çev., A. Yardımlı, İdea Yay., İstanbul, 1993.

[5] Ahmet Arslan, Felsefeye Giriş, Vadi Yay., Ankara, 1996.

[6] Etienne Gilson, Ortaçağda Felsefe, Çev., A. Meral, Kabalcı Yay., İstanbul, 2003.

[7] Gazzalî, El-Munkızu Min-Ad-Dalal, Çev., H. Güngör, Maarif Basımevi, Ankara, 1960.

[8] Gazzalî, Makasıdu’l-Felasife, Çev., C. Erdemci, Vadi Yay., Ankara, 2001.

[9] Gazzalî, Tehafüt el-Felasife, Çev., B. Karlığa, Çağrı Yay., İstanbul, 1981.

[10] Gazzalî, El-İktisad fi’l-İtikad, Çev., K. Işık, Ankara Üni. İ.F. Yay., Ankara, 1980.

[11] Gazzalî, El-Munkızu Min-Ad-Dalal, Çev., H. Güngör, Maarif Basımevi, Ankara, 1960.

[12] Gazzalî, İhyau Ulumi’d-Din, C.1., Çev., M. Müftüoğlu, Tuğra Neşriyat, İstanbul, 1980.

[13] Gazzalî, El-Munkızu Min-Ad-Dalal, Çev., H. Güngör, Maarif Basımevi, Ankara, 1960.

[14] https://dergipark.org.tr/tr/pub/felsefedunyasi/issue/71243/1107881

Özdemir İNCE’nin, AKP özeline dair eleştirilerini bir kenara bırakalım ama cehalet sıfatını İslam’a nispet edişine cevap vermemek hakikati araştırmak iddiasındaki insanlara yakışmaz… Cehaleti, “hayatın ve eşyanın hakikati hususunda doğru bilgi sahibi olmamak” şeklinde tanımlamak herhalde yanlış karşılanmayacaktır. “Onlar hala cahiliye devri hükmünü mü arıyorlar? Kesinlikle bilen bir toplum için Allah’tan daha güzel hüküm veren kim olabilir?” (Maide Suresi 50); “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Doğrusu ancak akıl sahipleri bunları hakkıyla düşünür.” (Zümer Suresi 9); ifadesini kullanarak aklı ve bilgiyi nazara veren Kur’anî İslam, cehaletle nasıl aynı kefeye konulabilir? Britannica Ansiklopedisi’ne göre “cahiliye” İslam öncesi Arap toplumunu tanımlar ve temel özellikleri de şunlardır:

1)     Cahiliye insanları, Allah’ın varlığını kabul etmekle beraber bir takım putlara da ibadet eder, putların Allah katında kendilerine şefaatçi olacaklarına inanır ve Kur’an’ın ifadeleriyle “Biz onlara sadece, bizi Allah’a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz.” (Zümer Suresi 3) derlerdi. İslam’ın, cahiliyenin bu inancına cevabı şöyledir: Müşriklere de ki: “Allah’tan başka ilah olduklarını iddia ettiğiniz şeylere yalvarıp durunuz. Onlar göklerde ve yerde zerre ağırlığında bir şeye sahip değillerdir. Onların göklerde ve yerde hiçbir ortaklıkları yoktur. Allah’ın onlardan bir yardımcısı da yoktur.” (Sebe Suresi 22); “Allah’ı bırakıp da size hiçbir fayda, hiçbir zarar veremeyecek şeylere mi ibadet ediyorsunuz? Size de Allah’ı bırakıp ibadet ettiklerinize de yazıklar olsun! Aklınızı kullanmıyor musunuz?” (Enbiya Suresi 66-67)…

2)     Kabe’yi dolduran yüzlerce put, çevredeki kabileleri Mekke’ye çektiğinden, geleneksel hac törenleri Mekke’yi bir panayır yerine ve pazar alanına çevirir, Kabe’ye yönelik hizmetler de bazı kabileler için hem bir ekonomik imtiyaz alanı hem de kazanç kapısı olurdu. Ekonomik imtiyazlar ve servet temerküzü ticaret ya da alış-verişten öte tefecilik ve sınırsız faiz uygulamalarından kaynaklanır; Kur’an’ın anlatımıyla “Alım-satım tıpkı faiz gibidir.” (Bakara Suresi 275) derlerdi. İslam’ın, cahiliyenin bu inancına cevabı da şöyledir: “Faiz yiyenler, şeytanın çarptığı kimselerin kalkması gibi kalkarlar (mezardan). Bu hal onların, ‘Alım satım da tıpkı faiz gibidir.’ demeleri yüzündendir. Halbuki Allah alım satımı helâl, faizi haram kılmıştır. Bu nedenle, kim Rabbinin öğüdünü dinler ve hemen faizden vazgeçerse evvelki kazançlarını koruyabilir ve onun hakkında karar vermek artık Allah’a kalmıştır. Kim tekrar (faize) dönerse işte onlar cehennemliklerdir. Orada ebedî kalacaklardır.” (Bakara 275); “Altın ve gümüş (sermaye)  biriktirip gizleyerek onları Allah yolunda (muhtaçlar için) harcamayanları elem dolu bir azapla müjdele.” (Tevbe Suresi 34)…

3)     Kabile imtiyazları ve kabile dayanışmaları bitmez tükenmez kan davalarının ve savaşların da başlıca sebebiydi. Savaş esirlerini köle ve cariye olarak kullanmak, onları fuhuşa-zinaya zorlamak ve bir mal gibi alıp satmak olağandı. İslam’ın, cahiliyenin bu uygulamalarına cevabı da şöyledir: “Eliniz altındaki esirlerden (kadın-erkek) hürriyet sözleşmesi (kitabet) yapmak isteyenlerde bir iyi tutum buluyorsanız sözleşme yapın. Allah’ın size verdiği maldan onlara da verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli olmak isteyen esir kadınları fuhuşa-zinaya zorlamayın. Kim onları buna zorlarsa bilsin ki Allah hiç şüphesiz onu değil zorlanan kadınları bağışlar ve merhamet eder.” (Nur Suresi 33); “Zinaya-fuhuşa yaklaşmayın çünkü o büyük bir günah ve kötü bir davranıştır.” (Nur Suresi 2); “Savaşta inkâr edenlerle karşılaştığınızda boyunlarını vurun; üstün geldiğinizde onları esir alın; savaş sona erince de onları ya karşılıksız ya da fidye ile salıverin; Allah dilemiş olsaydı, onlardan başka türlü öç alabilirdi, bunun böyle olması, kiminizi kiminizle denemek içindir.” (Muhammed Suresi 4); “Kıran kırana gerçekleşmiş sıcak bir savaş sonucu olmadıkça, hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz, geçici dünya malını istiyorsunuz, Allah ise (sizin için) ahireti istiyor. Allah daima üstün, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Enfal Suresi 67)…

4)     Kadınları aşağılamak, kız çocuklarını bir ayıp olarak kabullenmemek, onları doğar doğmaz ya da altı yaşından önce diri diri toprağa gömmek yaygın bir adetti. Kur’an’da bu durum şöyle tasvir edilmektedir: “Onlardan birine Rahman olan Allah’a isnat ettikleri bir kız evlat müjdelense içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilirdi.” (Zuhruf Suresi 17); “Putlara ibadet eden müşriklerin çoğuna, putları (kız) çocuklarını öldürmelerini güzel gösterdi ki; onları helâke sürüklesinler ve dinlerini karıştırıp onları yanıltsınlar.” (En’am Suresi 137). İslam’ın, cahiliyenin bu adetlerine yönelik cevabı da şöyledir: “Yoksa Allah, yarattıklarından kızları kendisine aldı da oğulları size mi ayırdı? Onlardan biri, Rahmân’a isnat ettiği kız çocuğuyla müjdelenince, hiddetlenerek yüzü simsiyah kesilir.  Süs içinde yetiştirilip savaş edemeyecek olanı mı istemiyorlar?” (Zuhruf Suresi 16-18); “Onlar, kızların Allah’a ait olduğunu iddia ediyorlar. Hayır, Allah bundan münezzehtir. Beğendikleri de (erkek çocuklar) kendilerinin oluyor.” (Kasas Suresi 4); “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğunun hangi suçla öldürüldüğü sorulduğu zaman… Herkes (hesap günü) ne getirmiş olduğunu anlayacaktır.” (Tekvir Suresi 8, 9, 14); “Ey inananlar; kadınlara zorla mirasçı olmaya kalkmanız size helal değildir.” (Nisa Suresi 19); “Allah’a inanan erkekler ve kadınlar birbirlerinin dostu ve koruyucusudurlar: İyi ve doğru olanı teklif eder, kötü ve yanlış olanı önlerler.” (Tevbe Suresi 71)…

5)     Arap kabilelerinde sarhoş edici madde kullanımı, kumar, falcılık, insan ve hayvan izlerinden hükümler çıkarmak, insanların el ya da yüzlerine bakarak geleceği hakkında kehanetlerde bulunmak, kulağına bakarak ahlakını, iyi veya kötülüğünü anlamak, rüya tabirlerine itibar etmek, kuşların uçuşundan, yıldızların duruşundan istikbalde olacak şeyleri bilmek, gaipten haber verdiklerini söyledikleri kahinlere, müneccimlere inanmak, putlar önünde fallara bakmak gibi adetler de çok yaygındı… İslam’ın, cahiliyenin bu adetlerine yönelik cevabı da şöyledir: “Ey inananlar şarap, kumar, dikili taşlar (putlar), fal ve şans okları birer şeytan işi pisliktir; bunlardan uzak durun ki kurtuluşa eresiniz. Şeytan içki ve kumar yoluyla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi, Allah’ı anmaktan ve ibadetten (namazdan) alıkoymak ister. Artık (bunlardan) vazgeçtiniz değil mi?”  (Maide 90-91); “Kur’an bir kâhin sözü değildir, ne kadar da az araştırıp düşünüyorsunuz?” (Hakka Suresi 42)…

Şüphe yok ki kendilerini İslam’a nispet eden cahiller mebzul miktarda mevcuttur. Ancak bu cehalet onların nominal Müslüman olmalarıyla alakalıdır. Öte yandan; aynı cehalet kendini şu ya da bu ideolojiye nispet edenler için de geçerlidir… Hele hele kendilerini rasyonel zanneden, modern zanneden Kemalci Oligarşi için cehalet yapısal bir sorundur… Mesela; kendilerini bir siyasi ideoloji olarak cumhuriyete nispet eden Kemalci Oligarşinin kahir ekseriyatı böyledir. Nasıl mı? Şöyle: Cumhuriyet; eşitlik eksenindeki bir siyasal organizasyon ve halkın rızasına dayanan iktidar modelidir. Oysa ki Kemalci Oligarşi muktedir olduğu günlerden itibaren daima “Hasolar’la, Memolar’la eşit mi olacağız?” nakaratıyla halkı küçümsemiş ve tahkir etmiştir. Bırakın Hasolar’la Memolar’ı; Tayyip ERDOĞAN, ATATÜRK’ün eşitidir; Binali YILDIRIM da İNÖNÜ’nün; şeklinde cümle kuran birini Kemalci Oligarşi tekfir etmez mi??? Oysa ki hukuk nezdinde ERDOĞAN, ATATÜRK’ün eşitidir; YILDIRIM da İNÖNÜ’nün… Bu nedenledir ki CHP hiçbir zaman halkın rızası ile iktidar olamamış; olduğunda da DARBE gibi gayrı meşru yollarla iktidarı gasp etmiştir… Bilenlerin malumudur ki halktan özerk yönetimin siyaset felsefesi – siyaset bilim literatüründeki adı DİKTATÖRLÜK’tür… Kemalci Oligarşi; Tekparti Diktatörlüğü’nü halka “cumhuriyet” diye “eğitim-öğretim” kisvesi altında beyin yıkama operasyonlarıyla kabul ettirmeye çalışmış ise de şükür ki çok da başarılı olamamıştır…

Açıktır ki Kemalci Oligarşinin siyasi partisi CHP’ye ait 6 umdenin 6’sı da manipülatiftir. Onlar için; Cumhuriyetçilikten kasıt, eşitlik eksenindeki siyasal organizasyon değil, Tekparti Diktatörlüğü’dür. Halkçılıktan kasıt, halkın rızası ya da refahı değil, Oligarşidir. Milliyetçilikten kasıt, milletinin değerlerini savunmak değil, Faşizmdir. Laiklikten kasıt, inançlara karşı eşit mesafede durmak değil, İslam düşmanlığıdır. Devletçilikten kasıt, sivil toplumun yetersiz kaldığı yerde halk adına ekonomiye destek çıkmak değil, Korporatizmdir. İnkılapçılıktan kasıt, iyiye yönelik değişim değil Batıcılıktır. Sormak gerekmez mi Kemalci oligarşik düzeni halk niçin tercih etsin? Vatandaşa eşitlik mi vaad ediyor, özgürlük mü, ekonomik refah mı??? İnsanlara hukuki eşitlik sağlayamayan; iktidarın keyfi isteklerinden bağımsızlık öngöremeyen; ekonomik refah temin edemeyen bir siyasal anlayış onlar tarafından niçin tercih edilsin? Böyle bir tercih sadece ve sadece cehaletle kabil değil midir? Milletin EZAN’ını, KUR’AN’ını, ELİFBA’sını, DİL’ini, TARİH’ini hatta ve hatta ŞARKI ve TÜRKÜ’sünü bile yasaklayan, sözde cumhuriyetin esasta ise Tekparti Diktatörlüğü’nün kurucusu Mustafa Kemal ATATÜRK ve partisi CHP’dir…  AKP’liler korkularından ya da riyakârlıklarından yasakların müsebbibi İsmet İNÖNÜ’ymüş yalanına sığınsalar da yasaklar alelıtlak Mustafa Kemal ATATÜRK’ün eseridir… Binali YILDIRIM’ın, Tayyip ERDOĞAN’a rağmen herhangi bir şey yapması ne kadar muhtemelse İsmet İNÖNÜ’nün de Mustafa Kemal ATATÜRK’e rağmen bir şey yapması o kadar muhtemeldi… Tüm bu yasakları uygularken; Mustafa Kemal ATATÜRK ve partisi CHP, halkın rızasına mı dayanmıştır???

CHP’nin “cumhuriyet” projesi; İdris KÜÇÜKÖMER’in ifadeleriyle; kökü dışarda yani kökü Batı kapitalizminde olan ve mevcut yerli üretim düzeninden kopuk ya da onunla asla bütünleşmek istemeyen bir “kültür devrimi”dir. Bu Batıcı grup; zaman zaman ele geçirdikleri iktidarda olsun, muhalefette olsun Batıdaki tarihi gelişme modelinin tam tersine bir yönden modernleşmeye çalışan ironik bir akımı temsil eder. Bundan dolayı da yaptıkları sözde reform hareketlerinde halk ile gerçek bir organik bağlantıyı hiçbir zaman sağlayamamışlardır. Halkın büyük bir bölümü de bu üst kültür devrim hareketini, anayasasından sanatına kadar, asla kabul etmemiş ve daima ona tepki göstermiştir. Mamafih bir milletin siyasi formasyonu ancak ve ancak tarihi ile mazisi ile tabi olduğu sosyal usullerle ortaya çıkar. CHP’nin sol, sosyal demokrat iddiaları da doğru değildir. CHP, devletçi-kapitalist üretim ilişkilerinde yani mülkiyetin dağılımı ve elde edilen ürünün bölüşülmesinde esaslı bir değişikliğin araçlarını hiçbir zaman düşünmemiştir. Mülkiyet ilişkilerine dokunmayan, başta Mustafa Kemal ATATÜRK olmak üzere esasta CHP yönetimidir. Vefatından bir buçuk yıl öncesine kadar, Türkiye’nin en büyük toprak sahiplerinden ve zenginlerinden biri olan ATATÜRK’ün -ki bu servet ona miras kalmamış, aylıklarından biriktirerek de oluşmamıştır- bu mülkiyet düzeninde anlamlı bir değişikliği öngörmesi düşünülebilir mi??? Bugünün CHP’si; AKP’nin Cumhurbaşkanlığı Sistemini, “Tek Adam” yönetimine karşı çıktığı iddiasıyla eleştirirken, Türkiye’nin gerçek Tek Adam rejiminin kurucusu Mustafa Kemal ATATÜRK hakkında en küçük bir eleştiri getirebiliyor mu??? Recep Tayyip ERDOĞAN’ı “bir milyar dolar serveti var” iddiasıyla eleştirirken; Mustafa Kemal ATATÜRK’ün tescilli serveti hakkında tek cümle edebiliyor mu???

Kemalci Oligarşinin son tipik cehalet örneği Y.ÖZDİL’in “kitap vakası”ndan da çıkartılabilir. Kaleme aldığı “Mustafa Kemal” adlı kitabının 1881 adet basılan “koleksiyon eseri” saat 09:05‘te Kırmızı Kedi Yayınevi aracılığıyla 2500 Türk Lirası üzerinden satışa sunuluyor. Kitabı satın almak isteyenler, yayınevinin internet sitesini ve telefonlarını kilitliyor. Saat tam 09:05’te telefonda sıra bekleyenlerin sayısı 4000’i geçerken, internet sitesinde ise 10000’den fazla kişi satın alma işlemi yapmaya çalışıyor. Kitap, ilk dakikalarda tükeniyor… Koleksiyon serisinden bir adet de sergilemek üzere kendisi satın alan Y.ÖZDİL; kitabın fiyatıyla ilgili sosyal medyada yapılan eleştirilere dair sozcu.com.tr mikrofonlarına şu açıklamayı yapıyor: Sosyal medya saldırılarında anlatılmaya çalışıldığı gibi aslında hadise fiyatla ilgili değildir. Asıl hadise; Mustafa Kemal sevgisini yüceltme, Mustafa Kemal fikrini onurlandırma girişimimize engel olmaktır. Cumhuriyet tarihinin gördüğü en alçakça, en adice hem de planlı ve organize sosyal medya saldırısından bizi koruyan, bizi savunan yurtseverlere çok teşekkür ederim…” İngiliz edebiyatçı-düşünür Samuel Johnson (1709-1784); “Yurtseverlik, bir alçağın son sığınağıdır - Patriotism is the last refuge of a scoundrel.” derken, ne de güzel söylemiş…

Bahset y.ozdil balığın tırmandığı kavaktan…

Sim ü zer ü akçeyi der, hiss ü cehl ü zaaftan…

Kemalci Oligarşi tarafından “Kutsal Kitap” muamelesi yapılan Y.ÖZDİL’in bu “eser”inin akademik kalitesi hakkında tarihçi Prof. Dr. Halil BERKTAY şu değerlendirmeyi yapıyor: “Tek kelimeyle, bomboş. On yıl üzerinde çalıştım, bütün kariyerimi koydum, dediğini öğreniyorum. Bırakın on yılı; on haftalık emek yok bu kitapta. Şu bir gerçek: son on yılda ATATÜRK efsanesi çok sarsıldı ve eleştirilmeye başlandı. Yılmaz ÖZDİL bundan rahatsız olmuş anlaşılan. Bunu ‘gençlerin zehirlenmesi’ olarak görmüş ve tabuları koruma, kutsallıkları pekiştirme ihtiyacını duymuş. Güya araştırma yapmış ama tek bir dipnot veya başka tür referans mevcut değil. Bilgi, olduğu kadarıyla, hemen tamamen intihal (örneğin Vasilis Dimitriadis’in Mustafa Kemal’in Selanik’teki evine ilişkin monografisinden – Y.ÖZDİL üniversitede olsa, sırf bu yüzden hem çakar hem disipline verilir). Gerisi, olumluluk olarak gördüğü her şeyin abartılması, olumsuz olabileceğini düşündüğü her şeyin ise itinayla temizlenmesi. Gerçekler yok, efsaneler var. Özetle, bir tür iman tekrarından ibaret. Şimdi bu içeriksizlik, bir de 2500 liralık bir süper-lüks basımla çıkıyor karşımıza. Çöpün üzerine esans püskürtmekle aynı mantık. Post-post-Atatürkçülük; yeni bir tür ‘hâtıra eşya’ icadı. En zengin ve en hakiki müminler alıp oturma odalarının en mutena yerine koysun; böylece, faraza Ortodoks Hıristiyan evlerinin İsa ve Meryem ikonalarıyla süslü ibadet köşesine benzer bir mekân oluşsun. Herkes de görsün, gelip giden. ‘Bak ben ne kadar öz hakiki Atatürkçüyüm.’ Tümüyle şekilci bir gösterişçilik. Zaten bir de kabalistik sembolizm arayışları eşliğinde çıkageliyor. Muhtevanın kötülüğünü bu tür ambalaj trükleriyle kapatmak istiyorlar. Vay. Huşû içinde kaldım, gönlüme ışıklar doldu… deyip koşarak bir tane almamız mı bekleniyor? Fakat korkarım ki tam da öyle. Bu noktada, totemistik çağlardan kaldığı izlenimini veren ATATÜRK fetişizmi, yüzde yüz ATATÜRK ticaretine dönüşüyor.”

Kimsenin şüphesi olmasın ki eleştirilerin hedefi Y.ÖZDİL’in “eser”inin fiyatı değildir… İsteyen, istediği fiyatı ödeyerek istediği kadar satın alabilir… Maksat, “cehalet”in boyutlarını sergilemektir… Prof. Dr. Halil BERKTAY harikulade bir değerlendirme yapmış: Kabalistik sembolizm ve totemistik fetişizm… Garabete bakın ki Kemalci Oligarşi kendisini hep “rasyonalite”ye, “aydınlanma”ya, “pozitif bilgi”ye, vs. nispet etmekte… Auguste COMTE’un “pozitivizm dini” gibi bir şey olmalı… Kemalci Oligarşinin “sol” versiyonu Y.ÖZDİL‘in “eser”i üzerinden Atatürkçülük yapar da “sağ” versiyonu yapamaz mı? Elbette onlar da yapabilir: Cumhur İttifakı’nın MHP kanadının gençlik teşkilatı durumdan vazife çıkararak şu açıklamayı yapıyor: “Mehmet Akif’in, hicabından İstiklâl Marşı’nı Safahat’ına almamasını anlayamayan zihniyetin Büyük Gazi’nin hayatı üzerinden servet avcılığı yapması büyük bir utanç vesilesidir. Bu vesile ile ilgili kitabın 1881 adet ‘özel basım’ olarak hazırlanması ve tanesi 2500 TL’den satılacak olmasına tepkimizi ortaya koymak üzere 1881 adet NUTUK‘u yurdumuzun çeşitli bölgelerinde ücretsiz bir şekilde dağıtacağımızı ifade ediyoruz.”  NUTUK dedikleri ATATÜRK’ün yaptığı işleri anlattığı kendi kitabı… Dağıtabilirler tabii ama bu tavır da “Gerçek Kutsal Kitap” Y.ÖZDİL’inki değil; ATATÜRK’ün NUTUK‘udur, gibi bir şey olmuş… Vatana ve millete hayırlı olsun…

Özdemir İNCE’nin, İslam’a yönelik genel eleştirileri hakkında netice itibarıyla bir değerlendirme yapılacaksa denilebilir ki İslam’ın tek mutlak kaynağı Kur’an; “Allah’ın ve ahiretin varlığı” ekseninde ahlak ve akıl temelli bir insanîhayat öngörmektedir. Barış içerisinde ve birlikte yaşayabilmenin başkaca bir yolu halâ tespit edilebilmiş değildir. Açıktır ki insanların barış içerisinde birlikte yaşayabilmelerinin imkânını sorgulayan filozoflar da Kur’an’ın bu vurgusuna işaret etmişlerdir. Meraklılarına, felsefe tarihçilerinin gelmiş-geçmiş en büyük filozof dedikleri IMMANUEL KANT’ın ilgili eserlerini okumaları salık verilebilir. Ahlak ve hukuk kurallarını içselleştirebilmenin ve uygulayabilmenin mümkün bir diğer pratiği zaten yoktur. Toplumsal düzenin icbar edici kurallarla temin edilebileceğini savunmak, “rasyonalite” zemininde maalesef kabil görünmemektedir. Kur’an’ın hayata ve eşyaya dair söylediklerine “cehalet”isnat etmek olsa olsa “cehalet” ve “bühtan”dır…

Acaba; yaklaşık 200 yıldır dinlerinden şöyle ya da böyle vazgeçen İslam Dünyası’nda ve Türkiye’de rasyonel düşünce niçin yeşerememekte; herkes için özgürlük, herkes için eşitlik ve herkes için ekonomik refah sunan bir “Hukuk Devleti” niçin kurulamamakta; yüz yıllık “muasır medeniyetler seviyesine yükselme” palavralarına rağmen, Batı ölçülerinde ya da ona yakın hayat standartları niçin tesis edilememektedir? Oysaki İslam’ın öngördüğü siyasal model de ahlak temelli olmak kaydıyla “Hukuk Devleti”dir… Acaba bu durum; değişime izin vermeyen İslam Dünyası’nda ve Türkiye’deki siyasal sistemlerin otoriter ve totaliter yapısından mı yoksa sahip olunan toprakların mümbit olmayışından mı yahut da bu coğrafyadaki insanların doğal farklılığından mı kaynaklanmaktadır? BEN’ce; sebep ne siyasal sistemlerin otoriter ve totaliter yapısı ne toprakların mümbit olmayışı ne de insanların doğal farklılığıdır… İnsan doğası evrenin her yerinde üç aşağı-beş yukarı aynı, topraklar üç aşağı-beş yukarı aynı topraklar, siyasal sistemler üç aşağı-beş yukarı aynı ölçülerde otoriter ve totaliter… Sebep olsa olsa İslam Dünyası’nda ve Türkiye’de yaşayan insanların ahlaki deformasyonu, dejenerasyonu ve ilkesizliğidir… “Ahlak ne?” sualinin cevabı açıktır: Ahlak; insanların kendileri için istedikleri şeyleri başkaları için de istemeleri; kendileri için istemedikleri şeyleri başkaları için de istememeleridir… İlke; “altın kural”dır. İslam Dünyası’nda ve Türkiye’de mevcut olmayan maalesef işte bu prensiptir… Bu prensibin bulunmadığı yerde filozof ve hatta sofist bile yetişemeyeceği gibi ne yazık ki felsefe de yeşeremez… Dolayısıyla “Hukuk Devleti” de kurulamaz…

Meslekten siyaset ve İslam felsefecisi (philos-sophos) olarak, bir vaka örneğinden hareketle söz konusu hakikati temellendirmeye çalışmam umarım hoş karşılanacaktır (!?)  Vaka örneği; ODTÜ Felsefe Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Yasin CEYLAN’ın, Habertürk Gazetesinde yayınlanan röportajıdır. Röportajın mevzuyla alakalı gördüğüm her bir soru ve cevabını tek tek ele alıp, yukarıdaki tanımlar ışığında kritize etmeye; İslam’la ilgili yorumlarını da KUR’AN’ı epistemolojik bir veri olarak ele alıp değerlendirmeye çalışacağım…

SORU 1: Gençlerin arasında deizmin yaygınlaşmasını neye bağlıyorsunuz?

CEVAP 1: Bunu Sami dinlerinin kısıtlayıcılığına, insan zihnini belli kalıplara sokmasına bağlıyorum. İnanç devri kapandı, insanlar artık bilgiyle hareket etmek istiyorlar. İnancın yerini bilgi ve sorgulama aldı. “Hayır ve şer hepsini Tanrı yaratmış” diyorlar. Birçok rasyonel insan “Peki, şer’i niye yaratmış olsun, bu kötülüklerin gerisinde niye Tanrı olsun” diye soruşturuyor ve sonunda Semavi dinlerdeki Tanrı’ya karşı sempatisini yitiriyor. Hıristiyanlıkta da İslam’da da böyle oldu. İnsanlar rasyonelliğin daha güçlü olması sebebiyle Sami dinlerindeki Tanrı’dan uzaklaşıyorlar.

KRİTİK 1: Dinler; zihinleri belli kalıplara sokuyor da ideolojiler sokmuyor mu? Yasin CEYLAN; pozitivist Auguste COMTE (1798-1857) ve Ernest RENAN’ın (1823-1892) tilmizi olduğu için inanç devrinin kapandığına karar vermiş ama onun kararı, hız=yol/zaman ya da 2+2 ­=4 önermeleri gibi fiziki ya da matematiksel bir gerçekliğe tekabül etmiyor ki bağlayıcılığı olsun. Böyle bir hükmü değil filozoflar, sofistler dahi veremez… Koskoca filozof Immanuel KANT bile inanca yer açmak için bilime sınır koymak zorunda kalırken –zira bilim sadece fenomenal âleme münhasır bir bilgidir- Yasin CEYLAN inancın artık yerinin kalmadığını söylüyor. Acaba fenomenal âlemin ötesiyle ilgili sualler, akıl için tabii olmaktan mı çıkmış? İmam Hatip ve İlahiyat mezunu olduğunu vurgulayan Yasin CEYLAN; art niyetli değilse, “Hayır ve Şer”le ilgili sözlerinin KUR’AN’la alakası olmadığını nasıl bilmez… Bilmeyenler için söyleyelim; KUR’AN’a göre, insanlar vesile olur, Tanrı yaratır. Tanrı’nın sonuç itibarıyla bir olayı yaratması ya da olacakları önceden bilmesi, determinasyon anlamı taşımaz… Mesela; Yasin CEYLAN, kendini öldürmek için kafasına kurşunu sıkabilir ama ölüp ölmemesi Allah’ın takdirine bağlıdır. İnanmıyorsa test etsin (!?)  “Allah, akıllarını kullanmayanları rezilliğe-pisliğe mahkûm eder.” (YUNUS / 100) mealindeki Ayeti, Yasin CEYLAN hiç duymamış galiba???

SORU 2: Türkiye’deki gençlerin deizme meyletmesinde İslam dünyasının içinde bulunduğu durumun da etkisi olabilir mi?

CEVAP 2: İslam medeniyeti diye bir iddia söz konusuysa, o medeniyet Batı dünyasının tanımladığı bir medeniyet olamaz, çünkü o medeniyetin unsurları daha çok öbür dünyaya yöneliktir. Şimdiki İslam dünyasının 100 yıl öncesinden daha iyi olduğunu mu sanıyorsunuz, hiç iyi değil. Yüzyıl önce İslam dünyası başta Osmanlı olmak üzere, galip güçler tarafından paramparça edildi. Aradan yüzyıl geçti, 50’ye yakın İslam ülkesi var, hangisi ne yapıyor? Özellikle bu son zamanlarda tekrar dini kimliğe, eğitimde dini kavramlara, başarılı gençlik yerine dindar gençliğe dönüş ideali var ve bu çok yanlış. Böyle bir gençliğin Amerika, Avrupa gençliği ile yarışabilmesi size makul geliyor mu? Müslüman dünya mutluluğu peşinde değildir, öbür dünya mutluluğu peşindedir. Ben 14 yaşımdayken Kuran-ı Kerim’i Arapça tefsirlerinden okuyan bir insanım. İslam metinlerinin nasıl bir dünya görüşünü sunduğunu iyi bilirim. İmam hatipte okudum, medreseden geliyorum, İslam’ın ön gördüğü dünya, öbür dünyaya yatırımdır, buraya geçici bakar. Dünya mutluğu ikinci plandadır, asıl mutluluk ertelenmiş mutluluktur. Bununla ilgili, “Burası öbür tarafın tarlasıdır, ne ekersen onu biçersin” gibi birçok hadis var. Bir insanın zihninde bu varken neden bu dünyada bu kadar başarılı olsun? Yatırımı öbür tarafadır. İslam’ın Batı tipi bir medeniyet kurma ideali yoktur, ihtimali de yoktur. Batı medeniyetinde, bilim, sanat, edebiyat, refah, neşe, şiir falan var. İslam böyle bir toplum öngörmüyor. Ben de iddia ediyorum ki dünya mutluluğu olmadan başarı olmaz, dünya mutluluğu olmadan ahlak da olmaz. Mutsuz insan ahlaklı olamaz, sevemez. Mutsuzlar arasında dayanışma da olamaz.

KRİTİK 2: “İslam medeniyeti diye bir iddia” değil; İslam Medeniyeti diye bir realite var… Dünyanın bütün gerçek tarihçilerinin kabul ettiği 600 yıllık Osmanlı Medeniyetini Yasin CEYLAN işitmemiş mi? Hadi işitmesin, İstanbul’u hiç görmemiş mi? Yasin CEYLAN’ın saygıda kusur etmediği Batıcı, sözde Cumhuriyetçi hükümetlerinin yıka yıka bitiremedikleri tarihi eserler bir medeniyetin sembolleri değil de kerpiç, gecekondular mı? O tarihi eserlerde matematik, mimari, estetik yok mu? Koskoca Süleymaniye, Selimiye, Kapalı Çarşı, Mısır Çarşısı, vs. vs. nedir acaba? 20 milyon kilometre karelik egemenlik alanı bilgi temelli olmayan bir bedeviliğin mi eseriydi? Sınırlarını Viyana’ya kadar genişleten Osmanlı, türkü söyleyerek mi bunu sağlıyordu? Söz konusu durum, medeniyetin dünyevi yönünü göstermiyor mu? Divan edebiyatından, Türk musikisinden hiç mi haberdar olmamış, Yasin CEYLAN? Elbette ki İslam medeniyeti, Batı medeniyeti (modernite) gibi değildir. İslam medeniyetinde insanlar mutlu değilmiş de modern medeniyette mi mutluymuşlar? İslam medeniyetini temsil eden Osmanlı, dindar Osmanlı idi… Dindar olmayan Türkiye Cumhuriyeti, dindar Osmanlı ile hangi alanda boy ölçüşebilmiş? 780 500 kilometre kare, Yasin CEYLAN’a göre, 20 milyon kilometre kareden büyük müymüş? Osmanlı; 600 yıllık medeniyetini, “dünya ahiretin tarlasıdır” anlayışıyla kurmuştu… O anlayışı terk eden Türkiye Cumhuriyeti hangi alanda hangi başarıya imza atmış? İslam medeniyetinin akılla tesis edildiği apaçık… O akıl; Yasin CEYLAN’ın yüceltmeye çalıştığı; Batılı, profan, seküler, individüalist, utilitarist akıl elbette değildi… Bugün Batı’da bile profan, seküler, individüalist, utilitarist anlayışları savunan aklı başında kimse bulunmamaktadır… Milletin parasıyla yıllarca Batı’da yaşayan Yasin CEYLAN’ın bu durumu görmemesi neyle izah edilebilir? Modern Batı’nın; dünya üzerinde, haliyle sözde İslam dünyası üzerinde de egemenlik tesis etmiş olması onun ahlak temelli bir medeniyet olmasından değil, sadece yıkıcı-yok edici rasyonel üstünlüğünden kaynaklanmaktadır… Makyavelizm’in ne olduğunu birileri Yasin CEYLAN’a anlatsın… Yani İslam medeniyeti ahlak temelli bir rasyonaliteyi; Batı medeniyeti ise ahlaksız bir rasyonaliteyi temsil etmektedir… Kuvvetle muhtemel ki Müslümanlar yeniden ahlak temelli rasyonaliteye döndüklerinde ihtişamlı medeniyetlerini de yeniden tesis edeceklerdir; Yasin CEYLAN gibiler istemese de… Yasin CEYLAN belki de KUR’AN’ı Arapça tefsirlerinden okumuştur ama besbelli ki maalesef anlamadan okumuş… Zaten İslam, gönülsüz Müslümanlığı kabul etmemektedir… “Dinde zorlamak yoktur.” (BAKARA / 256)…

SORU 3: Ya o insanlar ahrete çalıştıkları için mutlularsa?

CEVAP 3: İnsan tabiatına aykırıdır, insan tabiatı bu dünyaya yönelik mutluluk ister. Dünyasını mükemmelleştirmeyen insan kim olursa olsun mutsuzdur. Dünyevi mutluluk, başarı ve ahlakın temelidir. Dünya mutluluğunu by-pass eden herhangi bir düşünce, din, rejim, insanlığa zarar verir.

KRİTİK 3: Bu sözleri felsefe profesörü olduğu söylenen birinin etmiş olması hayli ilginç… Bazı felsefe tarihçilerinin “En büyük filozof” dedikleri Immanuel KANT, Yasin CEYLAN’a kalırsa hiçbir şey bilmiyormuş; belki de Yasin CEYLAN, KANT’ı da duymamıştır? KANT, mealen şöyle diyor: “İnsanın varlık nedeni mutluluk (hele de dünyevi mutluluk) olsaydı, aklının olmaması gerekirdi.” Doğru değil mi? Aklı olmadığı için geçmişinden hüzün, geleceğinden de kaygı duymayan hayvanlar Yasin CEYLAN’dan daha mutlu değil midirler? “O insanların çoğunun gerçekten işittiklerini yahut aklettiklerini mi sanıyorsun? Onlar sadece hayvanlar gibidir (yer, içer, ürer); hatta yolca daha da aşağıdırlar.” (FURKAN-44)…

SORU 4: Ama İslam âlimleri, “Hem dünya hem ahiret için çalışın” der.

CEVAP 4: Bu bir safsatadır. Her ikisini bir arada yapmak mümkün değildir. O yüzden Müslümanların çoğu ikirciklidir. İçten içe refahı, dünyayı, hazları ister ama zihindeki değerler onları günah sayar, öbür tarafı ister. İçi dışı bir olmayan insan olurlar.

KRİTİK 4: Safsata; İslam âlimlerinin söylediği sözler değil; Yasin CEYLAN’ın sözleridir… Yasin CEYLAN’ın bir söze “safsata” demesi, o sözü safsata yapmaz… Yasin CEYLAN mevcut idrak seviyesiyle âlemdeki herkesi “ahmak” zannediyor olmalı… “O insanlardan bir kısmı var ki Kitabı bilmezler; (bildikleri) bir sürü asılsız şeylerden başkası değildir ve yalnızca zannederler.” (BAKARA / 78)…

SORU 5: Atatürk deist miydi?

CEVAP 5: Atatürk deist olabilir. Özel olarak araştırmadım ama sözlerinden, yaşam biçiminden anladığımız kadarıyla pozitivist, Aydınlanmaya inanan, birçok Fransızca kitap okumuş olan, Batı’yı etrafımızdaki insanların çoğundan iyi anlayan bir insandı. Ateist miydi, deist miydi bilmiyorum ama dini yaşama pek itibar etmezdi. Hür düşünen bir insandı. Bu tür insanlar zaten değerleri kendileri koyarlar, mevcut sistemden gelen değerlere fazla itibar etmezler. Atatürk böyle bir kişiydi, herhangi bir Müslüman değildi. Halkın önünde rakı içecek kadar kendini serbest gören, tarikatları, tekkeleri kapatan, medeni hukuku getiren, şeriatın modern zamanlara pek uygun olmadığını düşünen bir adamdı.

KRİTİK 5: Türkiye’de, cumhuriyetin ilanından (ilan edilmesi kurulduğu anlamını taşımaz elbette) bugüne, değişmeyen bir “gizli yasa” varsa o da sosyal statü edinmede “iyi saatte olsunlar”a temenna çakmaktır… Tabiatıyla Yasin CEYLAN da o “ilke”ye uyuyor. Ne yapalım yani Atatürk dine itibar etmiyordu diye, dine itibar edilmemeli mi? Atatürk rakı içiyordu diye, rakı içmek zorunda mıyız? Alkolün iyi bir şey olduğunu hangi pozitif bilim ispatlamış? Atatürk, hangi Batıyı iyi anlamış? Tek parti yönetimini ve kuvvetler birliğini (TEKPARTİ DİKTATÖRLÜĞÜ) savunan ve uygulayan Atatürk; “ANAYASAL, DEMOKRATİK, LİBERAL-SOSYAL, HUKUK DEVLETİ”ni mi kurmuştu? 03.10.2010 tarihinde RADİKAL GAZETESİ’ne yazdığın “Kürt Sorunu” ile ilgili yazında bahsettiğin işleri başına getiren siyasal sistemi kuran Atatürk değil miydi? Yasin CEYLAN, o yazısında bakın şunları söylüyor:

“Hiç TÜRKÇE konuşulmayan bir mezradan ilçeye taşınmıştık. Okul mevsimi olduğundan, hemen okula kaydedildim. Türkçenin tek kelimesini bilmiyordum. Bu yeni dil, benim için bir kâbustu. Öğretmenin sözlerinden bir şey anlamıyordum. Türkçe konuşan çocukları da anlamıyordum. Türkçe bilen Kürt çocuklar da, bu zaafımı görünce, benimle KÜRTÇE konuşmaz oldular. Benimle alay ediyorlardı. Öğretmen tahtaya kaldırınca, ağzımdan tek kelime çıkmıyordu. Çünkü soruları da anlamıyordum. Öğretmen dövüyor, sınıf gülüyordu. Babam, durumumu az çok fark edince, hayal kırıklığına uğradı. Olayın dil sorunu olduğunu kavrayamadığından (babam, annem hiç eğitim görmemiş Kürt köylülerdi), bunu benim geri zekâlılığıma bağladı. Kendisi askerde Türkçe öğrenmişti. Ona göre bu kolay bir işti. Durumu düzeltmek için, bana, kendisi öğretmenlik yapmaya başladı. Nereden öğrenmişse, dört işlemi biliyordu. Bana o küçük yaşımda zorla dört rakamlı çarpma işlemini öğretti. Ama her hata yaptığımda, o iri elleriyle tokatlayıp tüm bedenimi duvara yapıştırıyordu. Rakamları öğrendim, toplama, çıkarma, çarpma, bölme. Ama konuşma dilini bir türlü öğrenemiyordum. Sınıfta, öğretmen görmesin diye, en arkalara saklanıyordum. Teneffüslerde tek başıma kalıyordum.

Annem ne etsin?

Evde de babamla yüz yüze gelmemek için çeşitli yollara başvuruyordum. Sadece annem merhamet ederdi bana, meseleyi bilmemekle birlikte. Çünkü bir mağduriyet yaşadığımı hissediyordu. Ancak ceberut Kürt babam karşısında, annemin koruması bir hiçti. Biraz sesini yükseltse, benimle aynı kaderi paylaşacaktı. Okul yedi yılda bitti. Ancak beni de bitirdi. Kendime güvenim sıfırdı. “Okul okuyamaz” diye beni terziye çırak verdiler. İki yıl böyle geçti. Sonraları basiretli bir din adamı, “bu oğlan mektep okumalı” diye babamı ikna etti. Beni terziden alıp şehirdeki imam-hatip okuluna kaydettirdi. Bundan sonraki hayatım ise ilkokuldakinden tamamen farklıydı. Hele üç yıllık liseyi bir yılda bitirince, artık “geri zekâlı” olduğuma inanmaz oldum. Ancak, o küçük yaşta yaşadığım çarpıklıklar, psikolojimi bozdu. Rahat konuşabilmek, benim için ulaşılması gereken en büyük ideal halini aldı. Normale dönmek için çok çaba sarf ettim. Kişiliğin oluştuğu bir yaşta, başımdan geçen bu talihsiz serüven, üzerimde kalıcı izler bıraktı.”

Dikkat ettiyseniz; Yasin CEYLAN, yazısında hayatını kurtaran “basiretli bir din adamı”ndan söz ediyor… Ne garip değil mi? RÖPORTAJ’da Hayatını kurtaran “basiretli bir din adamı”nı sitayişle yâd etmesi gerekirken, hayatını trajediye dönüştüren siyasal sistemin arka planındaki Batılı zihniyeti ve Türkiye’deki temsilcilerini sitayişle yâd ediyor… Eee o da kendince haklı; böyle yapmasa ODTÜ’de barındırırlar mıydı? Paris Sorbonne Üniversitesi’nde doktor ve doçent olan Nurettin TOPÇU, o zihniyete ve temsilcilerine temenna çakmadığı için Kemalci Oligarşi tarafından ömür boyu üniversitelere sokulmamıştı…

SORU 6: Siz de kendinizi ‘deist’ olarak adlandırıyor musunuz?

CEVAP 6: Tanrı hakkında bazı fikirlerim var. Tanrı tarif edilemez. Kutsal kitaplar da “Ne düşünürsen o değildir” diye yazar. Tanrı’yı reddeden kimseler Tanrı’nın bizzat varlığını reddeden değil Tanrı tariflerini reddeden kimselerdir. Çünkü her türlü Tanrı tarifi ve tasviri yanlış ve eksiktir. Benim Tanrı anlayışım, büyük filozof Spinoza’nın Tanrı anlayışına yakındır. Biraz da Tabiiyyun’a yakın olduğumu söyleyebilirim. Evrenin varlığının sonsuzluğuna, ebediyetine inanıyorum. Evren bir nesne değildir ki kimin yarattığını konuşalım. Evrenin gerisine insan aklı yetmez.

KRİTİK 6: Cevaptan anlaşılan o ki Yasin CEYLAN, panteist mi yoksa kreasyonist mi olduğuna henüz karar verememiş… Özetle izah etmek gerekirse: Panteist Spinoza, Tanrı ve evrenin bir ve aynı şey olduğunu söylüyor… Tanrı, evrenin ruhu; evren de o ruhun tezahürüdür. Tanrı, “natura naturans; evren, natura naturata”dır… Her ne demekse? Tabiiyun da İslam felsefesi ekollerinden olup, Ebubekir Zekeriya Razi’nin doktrinidir. Razi’ye göre 5 ebedi ve ezel varlık vardır: Tanrı, Ruh, Madde, Zaman, Mekân… Eşya; bu beş temel ilkenin yansımasıdır… Din, gereksiz bir şeydir ve akıl insan için yeterlidir… Yasin CEYLAN; bu iki düşüncenin telifine inanıyor her halde… Herkesin inancı kendine tabi ama tek doğru inanç benimkidir iması yanlış… KUR’AN; bu çelişkiye şöyle işaret ediyor: “De ki sizin dininiz size, benim dinim bana.” ( KÂFİRUN / 6)…

SORU 7: İlahiyat okumuştunuz, İmam hatip mezunuydunuz, İslam’a çok hâkimdiniz. Dine dair düşünceniz ne zaman değişti?

CEVAP 7: Edinburgh’da teoloji-felsefe ilişkisi üzerine doktora yaparken din karşıtı bir şey okumadan dini tavrım değişti. Daha ziyade, dini çok öven kitaplar okuya okuya dine karşı bakışım değişti diyebilirim. Bu da 30’lu yaşlarda başladı, gittikçe derinleşti ve felsefi tavır haline geldi.

KRİTİK 7: ifadelere dikkat edilirse Yasin CEYLAN’ın; Edinburgh’da felsefe öğrendiği için değil; daha önce okuduğu “dinî kitaplar” sebebiyle dine bakışı değişmiş… Doğrusu şu olsa gerek: Çocukluk ve gençlik yıllarındaki baba baskısı, mahalle baskısı, çevre baskısı gibi faktörlerle içine doğduğu “sözde İslamî atmosfer” onu zorla Müslüman yapıp, trajik bir hayata maruz bırakınca (yaşadığı trajediyi Radikal Gazetesi’ndeki yazısında kendisi anlatıyor) Yasin CEYLAN da kendisini Müslüman zannetmiş; Edinburgh’da da baskılardan kurtulunca trajedinin kaynağının din olduğuna karar vermiş ve inanç tercihini “felsefî panteizm ve natüralizm”den yana kullanmış… Tercihlere elbette saygı duymak lazım ama besbelli ki bu tercihi de öyle rasyonalite ve gönül temelli değil… Türkiye’deki baskı atmosferine karşılık, Edinburgh’daki nispi özgürlük atmosferini tercih etmiş; doğrusu onun yerinde ben de olsam, ben de Edinburgh’daki atmosferi tercih ederdim zira insan özgürse insandır… Ancak, insanlar her zaman trajik baskılardan ötürü ya da manken Tuğçe KAZAZ gibi “mankenlik gerekçeleri” ile şu dini ya da bu dini seçmiyorlar ki o türden nedenlerle de tercihlerini değiştirsinler… Rasyonel, iradî ve gönüllülük gerekçeleriyle de İslam’ı kabul edenler var… Yasin CEYLAN, imam-hatip ve ilahiyat okuduğuna göre, ilk Müslümanlardan YASİR AİLESİ’nin hikâyesini biliyor olmalı… Yasin CEYLAN’ın “felsefe bilgisi” ya da panteist ve natüralist “imanı” kararlarında onu YASİR AİLESİ kadar dirayetli ve ilkeli yapabilmiş mi?    

SORU 8: Felsefeyle ilgilenenler İslami açıdan küfre girmiş olur mu?

CEVAP 8: Felsefeye giren zaten geleneksel imandan kopmuştur; rasyonellik ağır basmıştır, inançlarında şüphe ortaya çıkmıştır. Şüphe ile iman da yan yana kalamaz. Felsefi düşünceyi dinin hizmetine sokmaya çalışanlar da var ama onlar felsefeci değildir. Onlar felsefi araçları din için kullanıyorlardır. Felsefenin içinde olan kimselerin dinle, inançla fazla bir alakaları kalmaz, şüpheci olurlar. Konformist olamazlar. Ben teologdan ziyade, bir felsefeciyim. Felsefe dersi veren ve felsefe yapan biriyim, dolayısıyla benim teolog vasfım kalmamıştır. Ama teoloji eğitimi gördüğüm için o alana profesyonelce bakabiliyorum. Batı düşüncesini merak ettim. Yıllarca ortaçağ felsefesi dersi verdim. Batı filozoflarının kitaplarını okudum ve o isimlerden etkilendim. Felsefecilerin cenahına kaydım ve teologları da karşımda buldum. Onlarla konuşmayı seviyorum ama onlar beni pek sevmezler.

KRİTİK 8: Felsefeyle uğraşanın ölçüsü elbette rasyonalite (akıl) olmalıdır… Ancak o rasyonalitenin “Siz hiç aklınızı kullanmaz mısınız?” (ENBİYA / 67); diye insanları akla çağıran KUR’AN’la mutlaka ters düşmesi gerektiği iddiası rasyonel değildir… Konformizmden kasıt da “sorgulamadan itaat” ise KUR’AN’ın böyle bir şeyi tasvip etmediği de açık… Yine geleneksel imandan maksat İslam’ın “atalar dini” haline dönüşmesiyse KUR’AN, onu da reddetmektedir: “Kendilerine, ‘Allah’ın indirdiğine ve elçiye gelin,’ denildiğinde, ‘Atalarımızı üzerinde bulduğumuz yol bize yeter.’ derler. Ataları, bir şey bilmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsa da mı?” (MAİDE / 104)… Yine, elbette ki felsefenin herhangi bir dini doğrulama hedefi yoktur ama kendisini felsefeye nispet eden birilerinin de argümanlarını rasyonel kurma mecburiyeti vardır… Yasin CEYLAN yıllarca felsefe okumuştur belki fakat argümanları ne yazık ki hiç rasyonel değil…

SORU 9: Bir insan hem Müslüman kalıp, hem de modern yaşayabilir mi? İslam bundan sonra bir Aydınlanma dönemi geçiremez mi?

CEVAP 9: İslam bireysel tercih haline dönüşüp evrensel iddialardan vazgeçecek. Din kamusal alanda bir faktör olmaktan çıkıp bireysel alana kayacak, bireyin kendi iradesi ve ona uygun yaşam biçimiyle sınırlanacaktır. Toplumsal hayatta kültür ve yaşam unsuru olmaktan çıkacaktır. Bunu Batı medeniyeti dayatacaktır. Bu aydınlanma zorla olacaktır. İslam uleması, “Gelin bir şeyler yapalım, 14. asır bugünkü yaşam biçiminden çok farklı, bir sentez yapalım.” demeye cesaret edemeyecektir. Modern yaşam biçimi kendini empoze edecektir ve İslam zoraki olarak bireysel tercihe doğru itilecektir.

KRİTİK 9: Bir insan elbette ki hem Müslüman hem modern olamaz çünkü modern olmak; din karşıtlığı olmasa bile en azından “din dışı” olmak demektir… Kamusal alan – özel alan; bireysellik – kamusallık ayrımları gibi manipülasyonların, Batı sivilizasyonuna ait bir aldatmaca olduğunu Yasin CEYLAN ya bilmiyor ya da aynı manipülasyona kendisi de iştirak ediyor… Batılı siyasi ideolojilerden acaba liberalizm mi kamusal alana karışmıyormuş sosyalizm mi faşizm mi konservativizm mi? Modernite evrensellik iddiasında değil mi? Modernite evrensellik iddiasında bulunabilir ama İslam bulunamaz, öyle mi? Batı, İslam’a böyle bir şeyi dayatacaksa ki zaten dayatıyor, Müslümanlar dayatmalara niçin boyun eğeceklermiş? Bu zorbalığın adı da “aydınlanma” olacakmış… Şayet böyle bir “aydınlanma” ve empoze iyi bir şeyse Yasin CEYLAN, Kemalci Oligarşinin “aydınlanma” diye Kürtlere empoze ettiği şeylere Radikal Gazetesi’ndeki yazısında niçin karşı çıkıyor?

SORU 10: İslam’ın şu anki meselesi yeniden kaynaklara dönüş mü yoksa kaynaklardan kopuş mu? Yüzlerce yıl modern dünya ile karşılaşmaların ürettiği yeni sorulara yeni cevaplar üretme ihtiyacı şu an nasıl tezahür ediyor?

CEVAP 10: Modern yaşayan, seküler dünyanın normlarını kabul eden, dünya mutluluğunun peşinde olan ahiret hayatını bir kenara iten bir sürü Müslüman vardır. Bunlar zaten kaynaktan kopmuşlardır. Bir de kaynağa bağlı kalmak isteyenler vardır, onlar da zorluk içerisindedirler. Modern hayatın gerekleriyle İslami kaynaklardan gelen normlar arasında bir uçurum gördükleri için ne yapacaklarını bilemeyenlerdir. O kaynaklara dönüş ile modern insana bir yaşam biçimi öneremeyeceklerdir.

KRİTİK 10: Şüphesiz İslam Medeniyeti, modern olmayan bir medeniyettir ve insanlara üst seviyeden bir hayat tarzı sunduğunun da tarih şahididir… Modernite eleştirisini yapanlar da sadece Müslümanlar değildir zaten… Yasin CEYLAN, Batı’da da modernite eleştirisi yapan filozofların mevcudiyetini herhalde bilmiyor olmalı ki “ modern hayat”, “modern hayat” deyip durmuş…

SORU 11: Dinin bireyselleşmesi, bir yozlaşma olarak da yorumlanabilir mi?

CEVAP 11: Yozlaşmadan ziyade radikal bir değişimdir. Yeni medeniyetin şartlarını kabullenmektir. Başka türlü yaşayamazsın. Başka ülkeye gittiğinde nasıl abdest alacaksın, nerede namaz kılacaksın, çalışan insan nasıl o kadar saat aç kalacak, o kadar vergi ödeyen adam nasıl zekât ödeyecek? Bunlar zamanın kodlarıydı, zaman geçtikçe de bu kodlar zoraki olarak değişmiştir. Dolayısıyla İslam ulemasının İslam’ı aktif bir din olarak toplumsal hayatta uygulanan kodlar olarak istemeleri bana göre zor bir irade biçimidir.

KRİTİK 11: İslam’ın Müslümanlar tarafından nasıl yaşanacağına dair Yasin CEYLAN’ın endişesi, kendisi Müslüman olmadığına göre yersiz bir endişe… Öte yandan, bir şeyi de itiraf etmiş oluyor ki o da göklere çıkardığı modernitenin hiç de öyle özgürlükçü olmadığı ve Müslümanların hayat tarzlarına müsaade etmediğidir…

SORU 12: İslam’ın kendi içindeki tartışmaları inançsızların ya da kendi dinine inananların daha mı önüne geçti?

CEVAP 12: Müslümanların hem dış dünyayla, hem kendi aralarında tartışmaları vardır. İkisinde de barışçı değildirler. Bugün Türkiye’nin yarısı seküler, diğer yarısı ise dindar bir yaşama yönelmiştir. “Bizden olan, bizden olmayan” diye bir ayrım var. Mütedeyyin kendisi gibi inanmayanı sevmez. Dindarlığın tabiatında bu var. Onlar ibadeti ahlaktan sayıyorlar. İman prensiplerinin ahlakla hiç alakası yok. Ahlak ayrı bir şeydir. Bunu yapmayanı ahlaksız sayıp dost kabul etmiyorlar. Sadece kendilerinin doğru yolda olduklarını düşünüyorlar… İslam’ın söylediğinin de tam tersi bir toplum oluşuyorsa, buna inananlar ve bu metinle insanların icraatının arasındaki boşluğu doldurmayanlar bundan sorumludur. Bir inanç sistemi var, bir grup insan var. Onlar bir sürü kötülük icra ediyorlar ama onların inançlarına baktığımızda pek kötülük görünmüyor. Bunda yine o inanç sistemi sorumludur. Büyük iyilikleri, dürüstlüğü ortaya koyan bir metin ve o metni temel olarak kabul eden insanlar bunun tam tersini yapıyorsa, o metni ne yapacağız? Övecek miyiz, eleştirecek miyiz? O metin, bir şekilde insanların eylemlerine yansımıyorsa onun bir anlamı yoktur, diyorum…

KRİTİK 12: Yasin CEYLAN’ın, bugünkü sözde Müslümanlarla ilgili eleştirileri ne yazık ki genel itibarıyla haklı ama bu durumun kaynağı bizzat İslam’mış gibi manipülasyon yapması dürüstçe değil…  İslam özünde barış ve ahlak demektir… KUR’AN şöyle diyor: “ALLAH, din uğrunda sizinle savaşmayan ve sizi yurdunuzdan çıkarmaya çalışmayan kimselere iyilik yapmanızı ve onlara adaletli davranmanızı yasaklamaz. ALLAH adaletli davrananları sever.” (MÜMTEHİNE / 8); “Her kim zerre miktarı bir iyilik işlerse onu görecek; her kim de zerre miktarı bir kötülük işlerse onu görecektir.” (ZİLZAL / 7-8)… Modernitenin egemen olduğu bir dünyada yaşayan ve kendilerine Müslüman diyen insanların bir takım ahlak dışı işleri yapıyor olmalarından İslam’ı sorumlu tutmak, irrasyonelliğin ötesinde bir bühtandır… Kendilerine liberal ya da sosyalist ya da demokrat deyip de ideolojilerine aykırı davranan milyonlarca modern insanın ve onlarca modern devletin var olduğu realitesini görmemek için ya çok kötü niyetli ya da çok aptal olmak gerekir…

SONUÇ: Yukarıda tanımlarını verdiğim; “Philosophia, Philosophos, Sophist / Felsefe, Filozof, Sofist” kavramlarını dikkate alarak; Yasin CEYLAN hakkında hüküm verme hakkını okuyuculara bırakıyorum…

Bu çerçeveden bakıldığında; röportajda üzerinde durulan en önemli husus, üniversitelerin niteliği hususudur… 1933 yılında kurulduğu söylenen ilk üniversiteden, 3 Kasım 2002 AKP iktidarına kadar, toplam devlet üniversitesi sayısı 54, özel (vakıf) üniversite sayısı da 24 iken;  AKP iktidarı sonrası on küsur yıl zarfında yaklaşık 50 devlet ve 50 özel (vakıf) üniversite daha kurulmuştur. Son on yıldaki artışın, öğrenci sayısına oranı dikkate alındığında, üniversitelerin niceliksel değişiminin dünyadaki gelişmiş ülkeler seviyesine ulaştığını söylemek kabil ise de niteliğin aynı oranda geliştiğini söylemek ne yazık ki pek o kadar mümkün gözükmemektedir. Niteliksel değişime yönelik, OECD ülkeleri ortalamasına erişebilmek açısından 45 bin öğretim üyesine daha ihtiyaç olduğu ileri sürülebilir ise de ister üniversite sayısı artırılsın isterse öğretim üyesi sayısı, üniversite eğitim-öğretimine egemen olan zihniyet değiştirilmediği takdirde niteliğin yükselebileceğini beklemek beyhudedir. Ham hayallerden kurtulmanın yegâne çaresi; mühendislik-fen branşlarının teknik-pratik bir değer, patent yaratmak; sosyal-beşeri branşlarınsa entelektüel seviyesi yüksek düşünce üretmek zorunda olduklarının idrak edilmesidir…

Türkiye’de mühendislik-fen bilimleriyle uğraştığı söylenenlerin (üniversitelerin) başarısına dair Ankara Patent Enstitüsü tarafından yayınlanan aşağıdaki istatistikî veri bakın ne anlatıyor:

İstatistiki değerler on yıl öncesine ait ise de nispî artışa dikkat edildiği takdirde bugün için de yeterince açıklayıcıdır… Hadi, Japonya ile mukayese etmeyelim de (niye etmeyeceksek) 1950 sonrası kurulan yaklaşık 50 milyon nüfuslu Güney Kore ile mukayese ettiğimizde Türkiye’nin durumunun ne kadar içler acısı olduğu ortada değil mi? Real durum bu ise de patent üretmekle mükellef olan üniversitelerin mühendislik-fen branşları garip bir biçimde kendilerinin hayli başarılı olduğunu zannetmektedir. YÖK kaynaklarına göre; 2010 yılında Türkiye’deki tüm üniversitelerde “mühendislik-fen branşları”nda (SCI) uluslararası indekslerde yayımlanan yayınların toplam sayısı 25523 (yirmi beş bin beş yüz yirmi üç) adettir. Nispi istatistikî değer açısından 2010 yılında Türkiye’deki patent sayısının 120 civarına yükseldiğini kabul edersek (velev ki 250 civarına yükselsin) acaba başarı bunun neresinde? Bu yayınların hiçbirisi patent anlamına gelmediğine göre sözde başarı nominal ve manipülatif değil midir? Başarı sanılan şey, kâğıt üzerinde kalan boş laftan ibaret olmuyor mu? Gerçi; Sayın YÖK Başkanı makale sayısının etki faktörü itibariyle dünya sıralamasında, İran’ın dahi gerisinde, otuz yedinci sırada olduğunu, bunun da pek başarı sayılamayacağını yani fonksiyonel olmadığını şu ya da bu biçimde ifade etse de özellikle teknik üniversitelerin “mühendislik-fen branşları” mensupları kendilerini yine de başarılı zannetmektedir. Kendilerini başarılı zannetmeseler, “üniversite lojman yönetmeliği” hazırlarken, (patent olmasa da) “Atıf endekslerinde makalemiz var.” veya (patent olmasa da) “10 bin liralık, 20 bin liralık, 30 bin liralık ya da 100 bin liralık proje yaptık.” diyerek;  “sen-ben-bizim oğlan” mantığıyla kendilerini kayırabilirler mi? Sosyal-beşeri bilimler alanında yazılmış 300-400 sayfalık akademik bir kitabın, mühendislik-fen bilimleri alanında on kişi tarafından hazırlanmış on sayfalık bir “makale”ye denk düşmemesi neyle izah edilebilir? Demek ki “mühendislik-fen branşları” nerede başarılı, nerede fonksiyonelmiş, kendilerine üniversitelerin imkânlarını tahsis etme işinde… Belki de “başarı” Fatih Üniversitesi’nden, Yıldız Teknik Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne transfer edilen, ilahiyatçı, “Prof. Dr.” Alparslan AÇIKGENÇ adlı zat tarafından seslendirilen “İslami Bisiklet” üretme tekniğinde gizlidir… Kim bilir; yeterince İslami bisiklet üretilip, ihraç edilebilseydi, belki de Türkiye ekonomisinin cari açığı kapatılabilirdi… Kim bilir, belki de mühendisler, “Con Ahmet’in devr-i daim makinesi”ni; fen-bilimciler de NBC silahlarını icat etmişlerdir de kamunun tasarrufunu istemedikleri için açıklamıyorlardır? Acaba, “mühendislik-fen branşları” mensupları için “başarı” köylü kurnazlığı olmasın? On kişinin bir araya gelip, proje adı altında on sayfalık bir “makale” çıkarmaları ve bunu da “akademik” puana ve paraya tahvil etmeleri kurnazlık değildir de nedir? Pekiii, YÖK, bu zihniyetin değişimine dair bugüne kadar ne yapmıştır?

Röportajda öne çıkan “akademik özgürlük” mevzuuna gelince: 10 Eylül 1988 tarihinde Dünya Üniversiteler Servisi (World University Service) tarafından beyan edilen Lima Deklarasyonu’na göre, “Akademik özgürlük; toplumun karşı karşıya bulunduğu sorunlara cevap vermek üzere, akademik çevre mensuplarının tek tek ya da toplu halde bilgiyi mesleki standartlara uygun olarak araştırma, inceleme, tartışma, belgeleme, üretme, yaratma, öğretme, anlatma ya da yazma yoluyla edinmeleri, geliştirmeleri ve iletmelerindeki özgürlükler anlamına gelir.”  Şöyle ki: 1) Her insan eğitim hakkına sahiptir. 2) Eğitim insan kişiliğinin ve onurunun tam gelişimini sağlamaya yöneliktir ve insan haklarına, temel özgürlüklere ve barışa duyulan saygıyı pekiştirir. Eğitim tüm insanların özgür ve eşitlikçi bir toplumun kurulmasına etkin biçimde katılmalarını sağlar ve tüm uluslar, tüm dini ve etnik gruplar ile tüm ırklar arasında anlayışı, hoşgörüyü ve dostluğu geliştirir. Eğitim kadınlarla erkekler arasında karşılıklı anlayışı, saygıyı ve eşitliği geliştirir. Eğitim, toplumsal eşitlik, barış, tüm ulusların eşit gelişimi ve çevrenin korunması gibi çağdaş toplumların ana hedeflerinin kavranmasında ve bunlara ulaşılmasında bir araçtır. 3) Her devlet, her tür ırk, renk, cinsiyet, dil, din, politik ya da başka görüş, milliyet veya toplumsal köken, ekonomik durum ya da başka bir statüye ilişkin olarak herhangi bir ayrımcılık yapmadan eğitim hakkını güvence altına almalıdır. Her devlet, ulusal gelirinin uygun bir miktarını eğitim hakkından tam anlamıyla yararlanılabilmesini sağlamak amacıyla ayırmalıdır. 4) Eğitim olumlu bir toplumsal değişimin aracıdır. Dolayısıyla, eğitim her ülkenin toplumsal, ekonomik, politik ve kültürel durumundan kopuk olmamalı, bütün hak ve özgürlüklerin tam olarak edinilmesine yönelik bir biçimde statükonun değiştirilmesine katkıda bulunmalı ve daimi biçimde değerlendirilmeye açık tutulmalıdır.

Sayın Başkan yükseköğretim sisteminin “akademik özgürlük” gibi sorunlarının yasalarla değil ancak ortak irade ile çözülebileceğini belirtiyor ve problemli dönemlerin de daha çok 12 Eylül, 28 Şubat benzeri dönemler olduğuna işaret ediyor ise de bu görüşün doğruluğunu kabul etmek de o kadar kolay değil… Şüphesiz 12 Eylül ve 28 Şubat dönemleri çok kötüydü fakat bugünlerin çok iyi olduğunu söylemek de hayli zor… Mesela; “fakir-i pür-taksir”, bir-iki yıl önce, yürütmekte olduğu İnsan Hakları dersinde “Kürtlerin de anadilde eğitim hakkı vardır.”, dediğinden (Üstelik Kürt de değil, ya bir de Kürt olsaydı ne olurdu, kim bilir?) ve meslekî formasyonu ilahiyat olan sözde bir felsefecinin haddini aşarak yazmaya kalkıştığı bir “raporu”, kendi WEB sayfasında eleştirdiğinden ötürü soruşturmalar geçirdi, desem, herhalde “Yok canım sen de daha neler.”, diyeceksiniz… Öte yandan; Sayın Başkanın söylediğinin aksine, ortada istismara kapalı yasalar ya da yönetmelikler yoksa rektör ve dekanların paşa gönlünden başka sığınılacak adalet mercii de yok demektir… Yani “susturulmuş akademik camia” dün vardıysa bugün de var… Daha doğrusu; akademik camianın suskunluğu dün ne kadar isteniyorduysa bugün de o kadar istenmektedir… Rektörlerin, dekanların değişmiş olması, üniversitelerde doğrudan doğruya akademik özgürlüğü hâkim kılmaya maalesef yetmemiştir… İstisnaları olsa bile; dünküler, insanlardan Kemalci Oligarşi zihniyetine itaat bekliyorduysalar; şimdikiler de ilaveten kendilerini “ulü-l-emr” zannettikleri için bir de “ulü-l-emr”e itaat bekliyorlar… Üstelik “ulü-l-emr”e itaat farzdır, diye inandıklarından, itaatsiz olanlar sadece suçlu değil, aynı zamanda günahkâr muamelesine de maruz kalmaktadırlar… Mobbing unsuru olarak kullanılan disiplin yönetmeliği çerçeveli işlemler, nihai merci YÖK’e intikal ettirildiğinde ise ne yazık ki “Başkan Adına” denilerek, YÖK’teki bir idari personelden, “Haddinizi bilin, amirlerinize itaat edin.” yollu cevaplar alınmaktadır… Oysaki akademik özgürlüklerin üniversitelerde işlerliğe kavuşması açısından yapılması gerekenler çok da zor değildir. 6 Kasım vesilesiyle Sayın YÖK Başkanı’nın üniversitelerin ve Türkiye’nin dikkatine sunduğu akademik özgürlükler konusundaki beyanına öncelikle YÖK, Rektörler ve Dekanlar riayet ettikleri takdirde problemin çözümüne yönelik ilk adım da atılmış olacaktır…

Özetle; Türkiye’de, üniversitelerin hakiki üniversite, akademisyenlerin de akademik özgürlüğe sahip hakiki akademisyen olabilmeleri için realize edilmesi gereken öncelikli şey; mühendislik-fen branşlarının varlık sebebinin hayat standartlarını yükseltmek üzere teknik-pratik değer anlamında patent yaratmak, sosyal-beşeri branşlarının ise toplumsal sorunları çözmek üzere entelektüel kalitesi yüksek düşünce üretmek mükellefiyetlerinin idrakine varmalarını sağlamaktır. Dolayısıyla; mühendislik-fen bilimleri uzmanlığı iddiasındakiler kendilerini kâğıt üzerinde kalan boş laf yerine, teknik-pratik değer yaratıp yaratmadıkları noktasında sorgulamalı, sosyal-beşeri bilimler uzmanlığı iddiasındakiler de entelektüel seviyeye katkıda bulunup bulunmadıkları noktasında… Ortada gerçek akademi yokken, akademik özgürlüğün tartışılması abesle iştigal olmaz mı???

Şu cümlelere bakın: “Yazın bir kenara; vefat etmiş 7, hayatta 5, toplamda 12 Cumhurbaşkanı var. Kim olduğunu şimdilik saklı tutuyorum. Zaten ileride gerekçesi ve detaylarıyla ayrıntılı paylaşacağım. 12 Cumhurbaşkanından birinin ismini gelecekte eski cumhurbaşkanları arasında görmeyeceksiniz. Ceza aldığında apoletleri sökülüp rütbesi geri alınan general gibi, gerçekler tüm çıplaklığıyla ortaya çıktığında tarihin sayfaları arasından sökülüp atıldığını ve Çankaya Döneminin yok sayıldığını göreceksiniz. İddiaya girmek isteyen olursa adresim belli, buradayım. NOKTA. Yukarıdaki satırların üzerinden 8 aya yakın süre geçti. Bu arada geçtiğimiz 2 ay içinde 2 cumhurbaşkanımızı kaybettik. 10 Mayıs’ta 7. Cumhurbaşkanı Kenan Evren, 17 Haziran’da 9. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel vefat etti. İddiamızın kapsamına ölmüş veya sağ tüm cumhurbaşkanları dâhil olduğu için iddiamız aynı kararlılıkla sürüyor. Tekrar ediyorum; 12 Cumhurbaşkanından birinin ismini gelecekte eski cumhurbaşkanları arasında görmeyeceksiniz. Böyle bir öngörüm var. Şimdi bana düşen; “Allah’ım, şimdiye kadar olduğu gibi, bu konudaki öngörümde de beni yanıltma” diye dua etmektir.”

“Şeyh Efendi”nin kimi kastettiği çok açık… “Adam, isim vermediğine göre, kimi kastettiğini nerden çıkarıyorsunuz, siz de mi gaybı biliyorsunuz?” denilecekse, hayır, biz sadece akıl yürütüyoruz… Normal bir insanın eşya ve olaylar hakkında bilgi sahibi olması, akıl yürütmeleri sayesindedir; dedüksiyon, indüksiyon ve analoji diye adlandırılan yöntemler sayesinde… Biz de akıl yürüterek çıkarımda bulunuyoruz… Elbette kastedilen zatın avukatı değiliz ama hakikat taraftarlığı entelektüel bir vazife olduğu için müdahil olmak zorunda kalıyoruz… Besbelli ki “Şeyh Efendi”; mensubu olduğu çevrenin “siyasi” nedenlerle çatıştığı Cumhurbaşkanı’nın ismini gelecekte, cumhurbaşkanları arasında görmek istemiyor… Bu nedenle de onun, apoletleri sökülüp rütbesi geri alınan bir general gibi, suçlarından ötürü cezalandırılarak cumhurbaşkanlığından indirilmesini, “Şeyh Efendi”nin malumu olan Cumhurbaşkanıyla ilgili gerçeklerin tüm çıplaklığıyla ortaya çıkmasını, adının tarih sayfaları arasından sökülüp atılmasını ve ‘Çankaya Dönemi’nin yok sayılmasını temenni ediyor…

“Şeyh Efendi” aynı zamanda bir BAHİSÇİ olduğu için, geleceğe dair bu ihbarının doğruluğunu kendisiyle münakaşaya kalkışmak isteyenlere adresini gösterip, “öngörülerimiz konusunda ortaya bir ‘apartman dairesi’ koyacak kadar iddialıyız”, meydan okumasında da bulunuyor… Gelin görün ki gaybi ihbarının doğruluğundan o kadar da emin olmasa gerek, “Allah’ım, bu konudaki öngörümde beni yanıltma” diye dua etmekten de kendini alamıyor… Kerametini izhar hususundaki gerekçesini; “DEVLETE” ve “MİLLETE” olan güvenine, Allah’ın vaadine tereddütsüz inancına (Allah, sanki onun temennisini vaadetmiş.) bağladıktan sonra da muhayyel müritlerine şöyle sesleniyor: “Moralinizi asla bozmayın. İnanılmaz güzellikte günler geliyor. Siz kazandınız. Keşke onlar da kaybetmeseydi. Rahat olun. Sadece işinizi hakkıyla yapın ve Allah’a teslim olun. Gerisi inanın çok kolay…”

“Şeyh Efendi”nin özgüvenine hayran kalmamak mümkün değil… Her insan oturduğu apartman dairesini bahis masasında ileri sürebilir mi? Usta pokerci olduğu da apaçık… İzhar-ı keramet hususundaki dayanakları da hayli sağlam ama güvendiği devlet biraz problemli. Şöyle ki güvenilen devletin tepesindeki adam alaşağı edilmek istenen Cumhurbaşkanından başkası değil. Dahası; güvenilen millet de gidiyor, geliyor alaşağı edilmek istenen o Cumhurbaşkanını seçiyor… Muhayyel müridana yönelik telkinler güzel ama ya “Şeyh Efendi”nin kerameti “istidrac” çıkarsa ne olacak??? İşini hakkıyla yapmak ve Allah’a teslim olmak mutlak gerekli ama bundan kasıt sınav sorularını çalma, gizli kamerayla çekim, kumpas ve şantajda maharet olabilir mi??? Maazallah…

“Şeyh Efendi” ile ilgili bir hatıramı anlatmazsam mevzu eksik kalır: Mensubu bulunduğu yapı tarafından, Atatürk Üniversitesi ile birlikte organize edilen Abant Platformu‘nun 9. toplantısı, ”Yeni Bir Çağın Eşiğinde Eğitimde Yeni Arayışlar” başlığıyla 1-3 Temmuz 2005 tarihleri arasında Erzurum’da yapılıyordu. O tarihlerde Erzurum Atatürk Üniversitesi’nde, o konularla ilgilenen bir akademisyen olduğum için ben de davetliydim… Sonuç bildirgesi için, o günlerde üniversitelerde halâ yasak olan başörtüsü yasağının kaldırılması hususunda oylama yapılırken tesadüf-tevafuk bu ya bir yanımda da “Şeyh Efendi” oturuyordu. Biz, birkaç kişi yasağın kaldırılması yönünde oy kullanırken o ve çoğunluk kaldırılmaması yönünde oy kullanmıştı. Niye böyle yaptığını sorduğumda, mealen, yasağı ihdas eden Kenan EVREN’in, niçin yasak getirdiklerine dair gerekçelerini kendisine anlattığını, Kenan EVREN’i haklı bulduğunu, bu nedenle de yasağın devamının doğru olduğuna inandığını, belirtmişti… İslam’ın şu ya da bu kuralının uygulanmasını Kenan EVREN doğru bulmuyor diye, kendisi de doğru bulmayan “Şeyh Efendi”nin. “Kerameti ‘istidrac’ çıkarsa ne olacak?” diye yukarıda sormuştum ya haksız mıyım??? Kenan EVREN’i seven, sayan, dinleyen, doğru bulan bir “Şeyh Efendi”… Ne kadar itibar edilir bilemeyeceğim…

Risale-i Nur’a vakıf olanlar pekâlâ bilirler ki risalelerin şöyle ya da böyle izahıyla ilgili Bediüzzaman’ın bizzat kendisi bir ölçü koymuştur. Ölçü; Sözler mecmuası, Konferans bahsinde mealen şu şekilde izah ediliyor: “Risale-i Nurlar’ın izah edilmesini isteyen kardeşlerimiz olacaktır. Fakat, bu hususta arz edeyim ki Üstadımız Bediüzzaman, bir Nur Talebesi’ne Risale-i Nur’dan bazen okuyuvermek lütfunu bahşederken izah ettirmiyordu, okunan risalenin izahı gerekiyorsa, başka bir risalede varsa getirtip onu okutuyordu. Diyordu ki Risale-i Nur, imanî meseleleri lüzumu derecede izah etmiş. Risale-i Nur’un hocası, Risale-i Nur’dur. Risale-i Nur başkalarından ders almaya ihtiyaç bırakmıyor. Risale-i Nur’daki gayet ince nükteleri derk eden basiretli alimler de diyorlar ki bir alimin yüksek bir ilmi olabilir, fakat o kişi Risale-i Nur’u tafsilata girişip kendi malumatıyla açıklamaya kalkışırsa, bu izahatı Risale-i Nur’un beyan ettiği hakikatlerin anlaşılmasında ve tesiratında Risale-i Nur’un mahiyetinin derkine perde olabilir. Lüzum ediyorsa lügatların manaları verilsin…” Risale-i Nur’la ilgili bir çalışmada, bu ölçüye saygı gösterilmiş olmasını Bahaeddin Sağlam gibi bir “allame” anlayamıyorsa ona “allame” denir mi???

Bahaeddin Sağlam:  1-“Bediüzzaman hakikat tartışmalarına Kur’anî yolu, müstakil ve asıl yol diye dahil etmesinin gerekçesini şöyle temellendiriyor…” İşte bu sözdeki zaaf ve yanlışlar:

a) “Hakikat tartışmaları” ifadesi yanlıştır. Doğrusu “Varlıkta ve kâinatta hakikat var mı? Yok mu?” gibi bir deyim olmalı. Ayrıca Bediüzzaman böyle bir tabiri de kullanmaz. “Hakikat arşına (semasına) çıkan yolların ve miraçların en sağlamı en kısası Kur’an’dır,” diyor. (Nokta Risalesi)

b) Kur’an’ın hakikatin şahidi ve belgesi olması, Asr-ı Saadetten beri var olan ve kullanılan asıl bir yoldur. Bediüzzaman ile literatüre dahil edilmiş değildir.

c) Kur’anî yolun müstakil bir yol olması, anlamsızdır. Çünkü her yol zaten kendine özgü bir yoldur. Ayrıca yazarımız “Akli burhanlar üzerine tesis edilmiş olan Kur’an” diyor. Demek Kur’an’ın müstakil ve asıl yol olduğunu kendi kendine çürütmüş oluyor.

CEVAP 1: a) “Hakikat tartışmaları” ifadesini senin “yanlış” diye değerlendirmen o ifadenin yanlışlığına delalet etmez… Bozuk Türkçe’nle kendini mihenk mi sanıyorsun??? Önce “deyim” neye denir onu öğren… 

b) Bediüzzaman bunu keşfetti diyen mi var??? Mesele onu Bediüzzaman’ın Gazali’den farklı olarak seslendirmiş olması…

c) Kur’anî yolun kelamdan, tasavvuftan, felsefeden ayrı bir yol olarak ele alınması, niçin müstakil bir yol olarak değerlendirilemeyecekmiş??? Sen öyle istediğin için mi??? Hangi kıyas formunu kullanarak “çürütmüş” çıkarımını yapıyorsun???

Bahaeddin Sağlam: 2- “Kur’an, aslî ilimlerin hayati noktalarını içeren bir özdür. Tezhibirruh, riyazatül- kalb, terbiyetül- vicdan, tedbirul-cesed, tedvirül-menzil, siyasetül- medeniye, nizamatül-alem, adab-ı içtimaiye, hukuk, muamelat içermiştir.” İşte bu sözde de zaaf ve yanlışlar vardır. Şöyleki:

a) Kur’an’ın bu gibi psikolojik ve sosyolojik ilimlerin özetlerini içermesi, hakikatin tesbiti çalışmalarına bir katkı olmaz. Olsa olsa, Kur’an’ın mucizeliğinin bir nüktesi olur.

b) Acaba yazar da dahil, Osmanlıca olan, bu ilimlerin isimlerini gerçek manasıyla, hiçbir Nur okuyucusu biliyor mu? Yazar biliyor ise, neden açıklamadı?

CEVAP 2: a) Bediüzzaman’ın konuyu öyle değerlendirmesi senin zekana ters düşüyorsa ne yapalım??? Bozuk Türkçe’nle kendini mihenk mi sanıyorsun???

b) Yazar da Risale-i Nur okuyucuları da senin kadar bilemiyor… Ne yapalım??? Herkes senin kadar “kaliteli” olabilir mi???

Bahaeddin Sağlam: 3- “Kur’an-ı Kerimin nazmındaki cezalet, lafzındaki fesahat, manasındaki belağat, üslubundaki bedaat, beyanındaki beraat ve icaz bunun apaçık bir delilidir.” Buradaki zaaf ve yanlışlar:

a) Edebiyat ve belağat özellikleri olan bu ifadeler, acaba nasıl ve ne şekilde Kur’an’ın, ilimler hazinesi olduğuna delil oluyor?! Bu deyimleri, anlatmadan ve şerh etmeden ve anlamadan, hezeyan tarzında, çok önemli bir iddiaya delil olarak göstermek, acaba nasıl bir akademisyenliktir? Bediüzzaman 25. Sözde bu deyimleri kullanırken hiç olmazsa bir cümle veya bir iki kelime ile onları açmıştır. O açıklayıcı kelimeler burada olmayınca iş, kuşa benzemiş oluyor.

b) Bu sözün, yukarıdaki iki kopuk iddia ile hiç alakası olmadığı halde “Nitekim”ile başlayan ve sonra kullanılan cümlenin de bu üç iddia ile asla alakası yoktur: Şöyle ki:

1) Nesir ile şiir ortası edebi çeşit, Kur’an’dan önce de vardı. Fakat hiçbiri Kur’an kadar belirgin değildir. Neşet Bey ise, “O güne kadar bu tarz, ediplerce hiç bilinmiyordu?” diyor. Halbuki, Risale’de böyle bir ifade yok.

2) “Nazmına ait bu mucizevi özellik” diyor. Hâlbuki nesir ile nazım arası bu üslup tarzı, Bediüzzaman’ın nazımdan kastettiği mana ile alakası yok. Üstad, nazım deyince, “Manaların dizilişini, sağlam bir tanzim ile birbirini takviye etmesini” kastediyor.

3) “Kur’an’ın nazım ile nesir arası olmasından dolayı hiç kimse onu taklit edememiştir.”diyor. Hâlbuki Kur’an’ın taklit edilemeyişinin sebebi, bu üslub özelliği değildir; başka yüzlerce lafzî, ilmî ve manevî özelliklerdir.

4)  “Öyle bir ateşten ürkün ki,” cümlesi, “öyle bir ateşten sakının ki,”olmalı.

5) Bu sayfada, ayetin mealinden ta paragrafın sonuna kadarki Türkçe ifadeler, adeta anlaşılmayacak kadar rakiktirler. Mesela “Kur’an-ı Kerimin benzerini yazmakta…” ifadesi yerine, “Kur’an’ın bir benzerini ortaya koymak” şeklinde olmalı.

CEVAP 3: a) Hezeyan; o ifadelerin Bediüzzaman’a ait olduğunu bildiğin halde bana aitmiş gibi yazmaya çalışman… Sana yakışan bir niteleme hezeyan… Bediüzzaman’ın 25. Sözde konuyu o şekilde izah ettiğini madem biliyorsun, niye böyle bir sual soruyorsun???? 

b) Bediüzzaman bu ifadeyi kullanırken, Kur’an’ın nüzulüne kadar onun üslubu bilinmiyordu demek istiyor… Sen anlamamışsan ne yapalım??? Bediüzzaman’ın neyi, niçin, nasıl kastettiğini insanlar senden öğrenmek mecburiyetinde mi??? Bediüzzman’ın vermiş olduğu meal ifadeleri hoşuna gitmiyorsa söyle de yayıncılar musahhih olarak sana gelsinler…

1- “O güne kadar bu tarz, ediplerce hiç bilinmiyordu?”, ifadesi de Bediüzzaman’a ait, “allame”…

2- “Nazmına ait bu mucizevi özellik”, ifadesi de Bediüzzaman’a ait, “allame”…

3- “Kur’an’ın nazım ile nesir arası olmasından dolayı hiç kimse onu taklit edememiştir.”, ifadesi de Bediüzzaman’a ait, “allame”…

4- “Öyle bir ateşten ürkün ki”, ifadesi de Bediüzzaman’a ait, “allame”…

5- Senin bir cümleyi anlayamayışın, onun anlamsız olduğuna delalet etmez, “allame”… Bu idrak seviyenle kendini alemin mihengi mi zannediyorsun???  

Bahaeddin Sağlam: 4- “Hakikate müteveccih yollar”ifadesi yerine, “Hakikate varan, hakikati bulan” gibi bir deyim olmalı. Çünkü Üstad“Hakikate çıkan yollar”ifadesini kullanıyor.

Üstadın Risale-i Nur’un yolunun diğer İslamî ulemanın yolundan farklı olduğunu söylemesi, Neşet Hocanın kitabının asıl konusu olan, Tasavvuf, Felsefe, Kelam ve Kur’an yollarının farklılıklarını anlatmasından farklı bir tahlildir. Üstadın burada eleştirdiği, müsbet ilimler veya diğer dini ekoller değildir; materyalize olmuş, pozitivizmi din olarak kabul etmiş olan Avrupa felsefesi ve onlara kanan çağdaş mütefekkirlerdir.

Bu sayfada son paragrafta Neşet Hocanın “Ehl-i Hakikat”deyimini, Kelam mensupları ve mütekellimin diye değiştirmesi yanlıştır. Çünkü Üstad aynı yerde, Celaleddin-i Rumi gibi zatlara  ehl-i hakikat diyor. Ve o zat kelamcı değildir.

CEVAP 4: “Hakikate müteveccih yollar” ifadesi, Bediüzzaman’a ait… İnsanlar senin kullandığın ifadeleri kullanmak mecburiyetinde mi??? Bozuk Türkçe’nle kendini mihenk mi sanıyorsun??? Bediüzzaman’ın; Risale-i Nur’un yolunun diğer İslamî ulemanın yolundan farklı olduğunu söylemesi; Tasavvuf, Felsefe ve Kelam yollarından farklılığını anlatmak içindir… Kitabın yazarı; Bediüzzaman’ın, pozitivist ve materyalist felsefeyi eleştirdiğini söylemiyor mu??? Kitapta; “Ehl-i Hakikat” deyimi, kelam mensupları veya mütekellimin diye değiştirilmemiştir; Celaleddin-i Rumi ve Gazali gibi zatlara izafe edildiği belirtilmiştir… 

Bahaeddin Sağlam: 5- “İstiğrak ehlinin akıl gözünü, kelam ehlinin kalb gözünü kapadığı yerlerde…”ifadesi Risalede geçmiyor. Üstadın kullandığı ifade şudur: “Eski Said, İmam Rabbani, Celaleddin-i Rumi gibi, manevi seyr u sülüklerinde akıl ve burhan gözleri açık olarak, bir seyr u sülük yaptı, değişti; ve bu müşahedelerini Arabi Mesnevi olarak yazdı. Sonra Yeni Said olarak Risale-i Nurları telif etti.” 

“Risale-i Nur Külliyatı, bu asırda dahili nefs ve şeytanla mücadeleye benzer bir biçimde, hariçteki mütehayyir muhtaçlara ve dalalete giden ehl-i felsefeye karşı o geniş ve külli yolun yegane temsilcisi olmuştur.” diye çok büyük ve önemli bir iddiada bulunmuştur.

Acaba hiçbir insan hatta ilim adamı dahi bu cümleden hiçbir şey anlayabilir mi? Yoksa Nurcular, laf salatasıyla, sadece siyasi propaganda gibi propaganda mı yapıyorlar? denilir.

CEVAP 5: “İstiğrak ehlinin akıl gözünü, kelam ehlinin kalb gözünü kapadığı yerlerde…” ifadesi, aynen bu şekilde Risale-i Nur’da geçmektedir… “Allame”, bilmiyorsan; kitapları aç ve bak… “Risale-i Nur Külliyatı, bu asırda dahili nefs ve şeytanla mücadeleye benzer bir biçimde, hariçteki mütehayyir muhtaçlara ve dalalete giden ehl-i felsefeye karşı o geniş ve külli yolun yegane temsilcisi olmuştur…” ifadesi, aynen bu şekilde Risale-i Nur’da geçmektedir… “Allame”, madem “çok büyük ve önemli bir iddia” diyorsun, kendini Risale-i Nur’a nispet etme… Zaten senin gibiler nispetle var olmaya çalıştıkları için, Risale-i Nur’u bir türlü anlayamıyorlar ve senin gibi laf salatası yapıyorlar… İddiada bulunan Bediüzzman’ın kendisi… Bediüzzaman’ın senin kadar “alim” olmadığını düşünüyorsan, biz ne yapalım???? Nurcuların hepsinin senin kadar laf salatası yapabileceklerini hiç sanmıyorum… Risale-i Nur’un ifadelerini düzelteceğine kendin daha güzelini yaz da millet “allame” görsün…

Bahaeddin Sağlam: 6- İşte Mesnevinin takdimi içinde bu cümlenin asıl ve açık ve anlaşılır şekli şudur:

“Yeni Said bu manevi seyr u sülükünde (Mesnevideki) manevi tesbitleriyle nefis ve şeytanını (dolayısıyla diğerlerinin de nefis ve şeytanını) mağlup edip susturduğu gibi; bu Mesneviden ayrı olarak sonradan yazdığı Risale-i Nur ile de, ehl-i ilhad ve ehl-i dalaleti tam susturmuştur. Demek Arabi Mesnevi, insanın içindeki nefis ve şeytanı susturduğu gibi; Risale-i Nur da, mülhid ve sapıklara tam ve susturucu bir cevap oluyor!”

Burada önemli olan şudur: Ehl-i felsefe tabiri geçmiyor. Mülhidler ve ehl-i dalalet tabiri var. Ayrıca Üstad hiçbir yerde ehl-i felsefeye saldırmıyor. Onun saldırdığı şey, materyalize olmuş, tek gözlü Avrupa felsefesidir. Ayrıca Üstad, 30 yıla yakın bir zamanda felsefe ile meşgul olmuştur. Ve Risale-i Nurun tefekkür parçalarının çoğu, Kur’an’ın mihengi altında yazılan felsefi bahislerdir. Üstad “Kur’an, nev-i beşerin  hikmet-i hakikiyesidir” derken  felsefenin bu müsbet boyutunu kastediyor.

[Bu üç sayfadan anlaşılan, Neşet Hoca, bu alıntıların manasını anlamadan, kuru ve eksik bir tarzda onları sadeleştirmiş; sonra, bağlantısız ve hatta hezeyan tarzında bu cümleleri harmanlamıştır.]

CEVAP 6: Senin iktibas ettiğin cümlede ehli felsefe tabirinin geçmemesi; Risale-i Nur’da felsefe hakkında değerlendirme yapılmadığı anlamına mı geliyor, “allame”??? Hezeyan tarzında cümleler kurup, bir felsefe profesörünü “hezeyan”la itham etmek asıl hezeyandır… Felsefenin ne olup ne olmadığını bana öğretebilecek zekâ ve ehliyette değilsin… “Kur’an’ın mihengi altında yazılan felsefi bahis” olup olamayacağını ehline sor da öğren… Bediüzzaman’a “30 yıla yakın bir zamanda felsefe ile meşgul olmuştur. Ve Risale-i Nurun tefekkür parçalarının çoğu, Kur’an’ın mihengi altında yazılan felsefi bahislerdir.” şeklindeki cümleye Risale-i Nur bilenler de Felsefe bilenler de gülmüştür, muhakkak…

Bahaeddin Sağlam: 7-“Eski Said’in bu değişimle hakikate mazhar olduğunu Risale-i Nur Külliyatı açıkça göstermiştir.” Böyle bir ifade Risale-i Nur’da yok.

CEVAP 7: İfadenin Risale-i Nur’da geçip geçmediğini bilmiyorsan, kitapları okuyanlara sor, nerde, kaç yerde geçtiğini söylesinler, “allame”…

Bahaeddin Sağlam: 8- “Hakikati temsil etme iddiasını taşıyan Kur’an-ı Kerim…”ifadesinin ne kadar zaif ve ne kadar anlamsız olduğunu ve eğer bir anlamı olsa da, ne kadar yanlış bir mana olduğunu çocuklar dahi bilmez mi?

CEVAP 8: “Hakikati temsil etme iddiasını taşıyan Kur’an-ı Kerim…” ifadesinin semantik ve sentaktik açıdan yanlış bir tarafının olmadığını işin ehli olanlar bilir… Türkçe bilen çocuklar kadar Türkçe bilmediğin için manayı anlayamamışsın, “allame”… Eğer anadilin Türkçe olmadığı için anlayamıyorsan, anlayamadığın dilde nasıl münekkit olmaya kalkışıyorsun???

Bahaeddin Sağlam: 9- Ve metinde olmayan “ilm-i ezeli cihetinden gelen ilahi hitabenin hazinesi”gibi ilaveler var. Allah’ın temel özellikleri manasında olan “ilahi şuûn”deyimi “ilahi tezahür”diye çevrilmiş. Kitapta “işin neticesi, gereği, sonucu”manasında olan bütün “şe’n”kelimeleri de, tezahür,diye çevrilmiştir.

CEVAP 9: Metinde hangi ifadelerin bulunup bulunmadığını bilmiyorsan, Risale-i Nur’u anlayarak okuyanlara sor, nerde, kaç yerde geçtiğini söylesinler… Şuûn, şe’n gibi kelimeler Türkçe’leşmiş olan tezahür kelimesiyle ifade edilmişse kolay anlaşılsın diyedir… Herkes senin gibi “lügat alimi” mi???

Bahaeddin Sağlam: 10- “Kur’an-ı Kerim eşya ve hayatın izahına dair neler ihtiva ettiği” sorusuna B. Said Nursi şu cevabı veriyor.”diyor, hocamız. Bu sayfadan önce, Kur’an’ın tarifinde onlarca cümle geçti, onlar içinde böyle bir cümle geçmiyor. Risale-i Nur’da da böyle bir cümle geçmiyor. Tam aksine, 25. Söz gibi Risalelerde “Kur’an’ın sonsuz bir camiiyeti ve kapsamlılığı var,”deniliyor.Hocanın böyle bir soruya karşı: “Bediüzzaman’ın cevabı,” Kur’an’ın temel maksadları olan Tevhid, Nübüvvet, İbadet ve Haşirdir”şeklinde açıklaması tutarsızdır. Çünkü: Üstadın bu dört maksadı esas olarak göstermesinin gerekçesi daha farklıdır.Bu dört meselenin esas maksat olması, Kur’an’ın camiiyetine sınır getirmiyor.Hoca bu dört maksadı sayarken “adalet” yerine ibadeti koyması da, gösteriyor ki, o bu dört maksadı da anlamamıştır.

CEVAP 10: Kur’an’ın temel maksatları olan Tevhid, Nübüvvet, İbadet ve Haşirdir” cümlesini yazarken “adalet” terimini kullanmadığının farkında değil misin??? Kaldı ki “adalet” teriminin yerine “ibadet” terimini kullanan Bediüzzaman’ın kendisi… “Adalet” ve “ibadet” kelimelerinin farklı olduğunu sadece sen mi biliyorsun??? Tevhid, Nübüvvet, İbadet ve Haşir konuları felsefedeki eşya ve hayatın izahını içerir… Bunu senin kabul etmemen kimi bağlar, “allame”??? 

Bahaeddin Sağlam: 11- “Adem ve Havva’nın nesli olan insanlar”deyimi yanlıştır. Risalede sadece “Biz Benî Adem olan insanlar.” ifadesi geçiyor.İşte bu acaip ve mantıksız ifadenin doğrusu şöyledir: “Vaktaki kâinat sahrasında beni Âdem, acip ve büyük bir kafile olarak, diğer varlıklarla beraber birbiri arkasında, asırlar üstünde, geçmiş zamanın derelerinden şehir ve meşherlerinden sefer edip varlık ve hayat sahrasında yürüyerek, geleceğin yüksek dağlarına doğru, oradaki bağlara göz dikmişken… Yeryüzünün hilafetine mazhariyetleri ve her şeye müdahale etmeleri sebebiyle bütün varlıklar insanlarla ilgilenip, onlar namına felsefe karşılarına çıkıp şöyle sormuştur…”

CEVAP 11: “Adem ve Havva’nın nesli olan insanlar” ifadesinin Risale-i Nur’da geçtiğini bir sonraki cümlende zikrediyorsun… Benim ifadem olduğunu zannediyorsan Risale-i Nur’u anlayarak okuyanlara sor, nerde, kaç yerde geçtiğini söylesinler… Mantıksız dediğin ifade Bediüzzaman’a ait… Risale-i Nur’un ifadelerini düzelteceğine kendin daha güzelini yaz da millet “allame” görsün…

Bahaeddin Sağlam: 12- Felsefenin (fenn-i hikmetin) sorduğu sualler: 1) “Nereden geliyorsunuz, nereye gideceksiniz?”2) “Ne yapacaksınız?”3) “Sahibiniz, sultanınız kimdir?”4) “Temsilciniz ve reisiniz kimdir?”dört iken; Hoca manayı anlamadığından, sadece “Kimsiniz, nereden geliyorsunuz, nereye gidiyorsunuz?”şeklinde mana olarak tek bir soruyu vermiştir. Haliyle soru, bir tek olunca cevabı da sadece Haşir olur. Yine Neşet Hocaya sormak lazım: Acaba insanlık kafilesi, kabirden geçip ahirete gittikten sonra, daha felsefenin sorularına ve bu sorulara verilecek cevaplara hiç ihtiyaç kalır mı? Acaba ahirette adalet, ibadet ve nübüvvet müesseseleri var mı?

CEVAP 12: Felsefenin temel problemlerinin ne olup ne olmadığını bilebilecek zekâi ehliyette değilsin… Bu nedenle anlamsız sorularını cevaplandırmıyorum. Cevaplandırsam da anlamaya kapasiten yetmez, “allame”…

Bahaeddin Sağlam: 13- Kur’an’ın, cezalet, belağat, bedaat ve beraat özellikleri ile hakikate giden yolların en kısası, en doğrusu, en kapsamlısı olması arasında asıl ve direkt bir bağlantı yok. Bundan anlıyoruz ki; hoca bu temel edebi deyimlerin manasını bilmiyor. Ve bir akademisyenin manasını bilmediği bir şeyi aktarması, onu delil göstermesi çok  yanlış bir duruştur.

CEVAP 13: Kur’an’ın, cezalet, belağat, bedaat ve beraat özellikleri ile hakikate giden yolların en kısası, en doğrusu, en kapsamlısı olması arasında bağ kuran Bediüzzaman’dır. Bunu senin gibi bir “allame” anlayamamışsa başkasının suçu mu??? Bizim neyi bilip neyi bilmediğimizi ölçebilecek zekâi kalibrede değilsin… Akademisyenliğin ne demek olduğunu senin gibi akademisyen olmayanlar bilemez…

Bahaeddin Sağlam: 14- “Kur’an-ı Kerim’de Allah’ın varlığı ve birliği esas itibari ile, iki delille temellendirilmektedir.”Burada yine önemli bir eksiklik var: “Çünkü, Kur’an’ın tevhide delaletini sadece iki delile dayandırmak, Eski Said’in veciz eserlerine mahsus bir yöntemdir. Yeni Said ise bu iki delili 200 delile çıkardı. Bu fark verilmeyince okuyucu sadece Eski Said’i görmüş oluyor. Hâlbuki Kitap, bütün Risale-i Nur’u esas alma iddiasındadır.” “Delili inayet; eşyanın gayesini tafsil eden bütün Kur’an ayetleri, bu delili ifade etmektedir.”Bu cümleden hiçbir şey anlaşılmıyor.

CEVAP 14: “Kur’an-ı Kerim’de Allah’ın varlığı ve birliği esas itibari ile iki delille temellendirilmektedir.”, ifadesi madem Bediüzzaman’a ait, neyin derdindesin??? 200 delilin ne olduğunu yazarsan, insanlar senin “allame” olduğunu öğrenir, yaz da görsünler !? Delili inayet; eşyanın gayesini tafsil eden bütün Kur’an ayetleri, bu delili ifade etmektedir.”, cümlesinden bir şey anlamıyorsan, o cümle de Bediüzzaman’a ait, “allame”…

Bahaeddin Sağlam: 15-“Mevcudatın silsilesindeki halkalarda saklanmaz hikmetleri…”Acaba bu cümle bir mana ifade ediyor mu? Acaba kitapta yüzlerce geçen bu gibi sakat cümleler, kitabın ve dolayısıyla Risalenin değerini yerin dibine batırmıyor mu?!

CEVAP 15: “Mevcudatın silsilesindeki halkalarda saklanmaz hikmetleri…” cümlesi, Bediüzzaman’a ait… Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine, onun isteği üzerine müdahaleyi doğru bulmuyor, o kadar; “allame”… 

Bahaeddin Sağlam: 16- “Delil-i inayet, Kur’an-ı Kerimde mümkün olan bütün yönleriyle ve en mükemmel şekliyle bulunmaktadır.”İşte anlaşılmayan bu cümlenin aslı şöyledir: “Kur’an’da delil-i inayet, anlatılması mümkün olan vecihlerin en mükemmel vechi (biçimi) ile vardır.”

CEVAP 16: İfade aynıyla Bediüzzaman’a aittir… Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi, o kadar…

Bahaeddin Sağlam: 17- “Sınıfların tahavvulu da hakiki inkılabın gayridir.” Manasız ve absürt bir ifade…

CEVAP 17: İfade Bediüzzaman’a ait… Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi, o kadar…

Bahaeddin Sağlam: 18-“Madde denilen şeyse, tağayyür eden suretlerden ve hadiselerin hareketlerinden tecerrüt etmediğinden yaratılması muhakkaktır.” Acaba bir şey anlaşılıyor mu?

CEVAP 18: İfade Bediüzzaman’a ait… Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi, o kadar…

Bahaeddin Sağlam: 19- Yine bir harika iddia daha: “Demek ki; türlerin fasileleri ve arazlarının ayırt edici özellikleri, zorunlu olarak adem-i sırftan var edilmişlerdir.”

CEVAP 19: İfade Bediüzzaman’a ait… Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi, o kadar…

Bahaeddin Sağlam: 20- Huseyin-i Cisri’nin seyidliği Risalede geçmiyor. Neşet Hoca ise bunu özellikle vurguluyor. Kaynak verilse iyi olur.

CEVAP 20: “Hüseyin-i Cisri’nin seyyidliği” ifadesi, Bediüzzaman’a ait… Risale-i Nur’u okuyanlara sor, nerde, kaç yerde geçtiğini söylesinler… Böyle bir mevzunun felsefi bir tartışmayla zaten ilgisi de yok, “allame”…

Bahaeddin Sağlam: 21- “Peygamberler, ubudiyet-i külliye cihetiyle Dergah-ı İlahiye’nin elçisi oldukları gibi; kurbiyet ve risalet cihetiyle de Dergah-ı İlahiyenin memurudurlar.” cümlesi hem paradoks olmuştur; hem de eksiktir.

CEVAP 21: İfade Bediüzzaman’a ait… Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi, o kadar…

Bahaeddin Sağlam: 22- Kitapta ibadetin adalete bedel olarak ve tek başına Kur’an’ın dört temel maksatlarından biri olarak gösterilmesi ve Üstadın Bakara, 23. ayetin tefsirinde ibadetin sosyal ve psikolojik faydalarını anlatan makaleyi, Kur’an ayetlerinin meal ve manası imiş gibi göstermenin sathiliğini anlatmak için hiç kelime bulamıyorum. Belki, “çocuksu hissiyat ve çağrışımlar”gibi bir deyim ile özetlenebilir.

CEVAP 22: İbadetin adalete bedel olarak ve tek başına Kur’an’ın dört temel maksatlarından biri olarak gösterilmesi, Bediüzzaman’ın bir değerlendirmesidir…Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi, o kadar…

Bahaeddin Sağlam: 23- Neşet Hoca “Peygamberin Allah ile ilişkisinin delili mucizelerdir.”diyeceğine; yani Risaleden aktaracağına “Peygamber Allah ile münasebetini ve alakasını göstermek için bir takım delillere muhtaçtır. Bu tür deliller de ancak mucizelerle desteklenir.” diye işi anlamsız bir ifadeye sokmuştur. “İnsan ibadet sayesinde nizama ittiba etmesiyle hikmetin sırrı tahakkuk eder. Hikmet Kâinat sayfalarında parlayan sanat nakışlarıyla tebarüz eder.”Acaba hiçbir şey anladınız mı?

CEVAP 23: İfade Bediüzzaman’a ait… Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi, o kadar…

Bahaeddin Sağlam: 24- “İbadet, fikirleri Sani-i Hakim olan Cenab-ı Hakka çevirmek içindir. Ona yönelmek ise; Ona itaat etmeyi netice verir. Ona itaat etmek ise, insanı kâinattaki meşhud ve cihanşümul düzene ulaştırır. O düzene ayak uydurmak ise, kâinat ağacının meyve vermesini gerçekleştirir. Ki varlık alemi manasız ve faydasız kalmasın. Çünkü kâinattaki mükemmel sanat ve harikalar, varlığın manasız ve abes olmadığını gösterir.” “İbadette insanların kusurları ise; umum kâinatın hukukuna tecavüzdür.”cümlesi, Risalelerde geçmediği gibi, mealen aksi cümleler bile var: “İnsanların ibadetini eksik ve kusurlu bilmesi, ubudiyetin gereğidir”gibi. Galiba bu cümlenin doğrusu şöyle olmalı: “İmansızlık ve küfür, umum kâinatın hukukuna tecavüzdür.” “İyilikle kötülüğün, çirkinlikle güzelliğin birbirinden tefrik edilmeyecek derecede karışık olması, lazımdır ki insanların dereceleri ortaya çıksın…”Evvela Risalelerde böyle bir cümle yok. Ayrıca tefrik edilmeyecek derecede ise, insanlar, iyilik ile kötülüğü nasıl seçebilecekler ki, imtihan gerçekleşsin. Üstadın gayet mukni bir şekilde 10. Söz ve 29. Söz’de bütün gerekçeleri ile verdiği bu 12 delili, Neşet Hoca’nın kısa ve anlaşılmaz bir biçimde, 2-3 sayfa içinde sunması, ve gayet soğuk bir üslup kullanması; ve “Bu 12 delil, saadet-i ebediyenin anahtarı olup, Cennetinkapılarını açacaklardır.” gibi, alay edilecek bir ifade ile özetlemesiyle gayet çirkin bir metod numunesi göstermiş oluyor.

CEVAP 24: Kitapta tırnak içerisinde kullanılan ve senin de tırnak içerisinde yazdığın bütün cümleler, aynıyla Bediüzzaman’a aittir. Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi… Ayrıca senin gibi malumatfuruş olmadığından, konuyu felsefenin temel problemleri ile sınırlandırdı ve o ölçüde de Bediüzzaman’ın cevaplarına yer verdi… “Çirkin bir metot numunesi” nitelemelerinin nereye gideceğini anlayamayan “allame”…

Bahaeddin Sağlam: 25- Neşet Hoca bütün kitapta “Kur’an, her yönüyle akıl, ilim ve gerçek deliller üstüne müesses olan bir bilgi kaynağıdır.”diyor. Ve bu sayfada, Haşri sadece Kur’an ayetleriyle temellendirmek, totoloji ve paradox olur, diyor. Acaba Hoca, bu gibi çelişkilerinde neden paradoxlarının farkına varamamıştır.

CEVAP 25: “Kur’an, her yönüyle akıl, ilim ve gerçek deliller üstüne müesses olan bir bilgi kaynağıdır.” cümlesi aynıyla Bediüzzaman’a aittir… Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi, o kadar…

Bahaeddin Sağlam: 26- Bediüzzaman, “alemin harabiyetinin imkan dairesinde olduğunu alemde carî olan tekamül kanununa ve bu kanuna tabi olan neşvunema kanunuyla temellendirir…” İşte hiçbir şey anlaşılmıyor. Ayrıca Neşet Hoca en rahat anlaşılabilecek kelimeleri sadeleştirirken “Tekamül Kanunu”ve “Neşvunema”gibi deyimleri aynen bırakıyor. Üstadın gayet mukni bir şekilde 10. Söz ve 29. Söz’de bütün gerekçeleri ile verdiği bu 12 delili, Neşet Hoca’nın kısa ve anlaşılmaz bir biçimde, 2-3 sayfa içinde sunması, ve gayet soğuk bir üslup kullanması; ve “Bu 12 delil, saadet-i ebediyenin anahtarı olup, Cennetin kapılarını açacaklardır.”gibi, alay edilecek bir ifade ile özetlemesiyle gayet çirkin bir metod numunesi göstermiş oluyor.

CEVAP 26: Kitapta tırnak içerisinde kullanılan ve senin de tırnak içerisinde yazdığın bütün cümleler, aynıyla Bediüzzaman’a aittir. Kitabın yazarı senin gibi “allame” olmadığından, Bediüzzaman’ın ifadelerine müdahale etmedi, o kadar…

Bahaeddin Sağlam: 27- Felsefe ile birebir ilişkili olan birkaç deyim yanlış çevrilmiştir:“Ahlaki ilkesi, kişisel menfaattir”deyimi üç yönden yanlış ve eksik olmuştur: Doğrusu şudur: “Felsefenin hayat-i içtimaiyedeki hedefi, menfaattir”Yani, konu kişisel menfaat değildir. Konu bireysel bir mesele değildir, toplumsaldır. Metindeki kelime de “Ahlaki ilke”değil de “Hedef”kelimesidir. “Felsefenin hikmeti”deyimini de izah etmek gerekiyor. Özetle şudur: “Felsefenin, varlığa bireye ve topluma bakış açısı ve kendince bu üç şeye getirdiği bilimsel anlayışı..”Hikmet, Osmanlıca da, “mantık, fen ilimleri, eşyanın faydalı yönü ve ilahi evrensel sıfat.” diye dört manaya geliyor. Bu sayfada on sefer geçen “bir şeyin gereği sonucu”manasına gelen “şe’n”kelimesinin hepsini “tezahür”diye çevirmiştir. Bu da çok açık bir yanlıştır. İşte elinizdeki bu rapor, kitabın sadece 20 sayfasından ortaya çıkan yanlışların tesbitidir.

CEVAP 27: Felsefenin ne olduğunu bilecek zekâi ehliyette değilsin, onun için beyhude ahkâm kesme… Bediüzzaman’ın kastettiği ve eleştirdiği şey, kişisel menfaattir… Felsefenin “f”sinden anlamadığının delili; “Felsefenin, varlığa bireye ve topluma bakış açısı ve kendince bu üç şeye getirdiği bilimsel anlayış…” şeklinde kurmuş olduğun cümledir… Hakiki felsefecilere sor, öğren… Senin gibi “vukufsuz ehli vukuf” tipler, kriterimiz değil ki “yanlış” dediklerine “yanlış”; “doğru” dediklerine “doğru” deyip, yazdıklarından ders çıkaralım… Sözde eleştirilerinin çoğu aynı mahiyette olduğu için bu kadar cevapla iktifa etmelisin. Gayenin bağcıyı dövmek ve üzüm yemek değil de “dinin ve Risale-i Nur kültürünün sağlıklı bir şekilde anlaşılmasına yardımcı olmak” ise önce dini ve Risale-i Nur’u öğren… Kaldı ki senin gibi tiplerin beni dövmeye kalibresi yetmez… Cevap vermesem, eleştirilerini çok değerli zannedecek, felsefe profesörüne haddini bildirdim, sükût ikrardandır, diye hava atacaksın; versem, vakit kaybı… Yazabiliyorsan sen daha iyilerini yaz, insanlar da seni okusun, “allame”… 

SON SÖZ:

Allameliği kendinden menkul “allame” Bahaeddin Sağlam; anlaman için tekrar vurguluyorum: Bana ait zannederek güya tenkit ettiğin cümlelerin tamamı Bediüzzaman’a ait… Risale-i Nur’a nispetlerinden ötürü kendilerini “adam” dahası “allame” zanneden bir-iki tipe benzer tenkitlerinden ötürü daha önce de demiştim: Senin gibi “eblehü’l-bülahadan tebellüh etmiş ebleh”ler hem Risale-i Nur’a hem de Felsefe’ye vakıf olsaydı; 50 yıldır yayınlanan Risale-i Nur Külliyatı’ndan SÖZLER mecmuasındaki KONFERANS metninde geçen “Müfessirin Kur’an ve iman hakikatlerini cerh edilmez delil ve hüccetlerle ispat ederek tedris etmesi, yani pozitivizmi (ispatiyecilik) bir esas ittihaz etmiş olması” şeklindeki ifade düzeltilmez miydi??? Bediüzzaman, pozitivist mi??? Bediüzzaman, pozitivizmi bir esas mı ittihaz etmiştir??? Bu “allame” “Ham bilgi aktarıcısı olmayan, alim-i mürşid, koyun” tipler acaba niçin bu yanlışı düzeltememiştir??? Noktayı Bediüzzaman koysun: Tahrip esheldir; zayıf tahripçi olur. Bundandır ki âciz adam, sebeb-i zuhur-u iktidar-ı müspete hiç yanaşmaz… 

Prof. Dr. Neşet TOKU

DEĞERLİ KARDEŞİMİZ PROF. DR. NEŞET TOKU’NUN “RİSALE-İ NUR’DA FELSEFE ELEŞTİRİSİ” ADLI KİTABININ SADECE YİRMİ SAYFASINDAKİ (85-104) YANLIŞLARIN TESBİTİ VE TASHİH RAPORUDUR. 

 Bahaeddin SAĞLAM

(21. 03. 2010)

 Sh: 85

1- “Bediüzzaman hakikat tartışmalarına Kur’anî yolu, müstakil ve asıl yol diye dahil etmesinin gerekçesini şöyle temellendiriyor…” İşte bu sözdeki zaaf ve yanlışlar:

d) “Hakikat tartışmaları”ifadesi yanlıştır. Doğrusu “Varlıkta ve kâinatta hakikat var mı? Yok mu?”gibi bir deyim olmalı. Ayrıca Bediüzzaman böyle bir tabiri de kullanmaz. “Hakikat arşına (semasına) çıkan yolların ve miraçların en sağlamı en kısası Kur’an’dır,” diyor. (Nokta Risalesi)

e) Kur’an’ın hakikatin şahidi ve belgesi olması, Asr-ı Saadetten beri var olan ve kullanılan asıl bir yoldur. Bediüzzaman ile literatüre dahil edilmiş değildir.

f) Kur’anî yolun müstakil bir yol olması, anlamsızdır. Çünkü her yol zaten kendine özgü bir yoldur. Ayrıca yazarımız “Akli burhanlar üzerine tesis edilmiş olan Kur’an”diyor. Demek Kur’an’ın müstakil ve asıl yol olduğunu kendi kendine çürütmüş oluyor.

2- “Kur’an, aslî ilimlerin hayati noktalarını içeren bir özdür. Tezhibirruh, riyazatül- kalb, terbiyetül- vicdan, tedbirul-cesed, tedvirül-menzil, siyasetül- medeniye, nizamatül-alem, adab-ı içtimaiye, hukuk, muamelat içermiştir.” İşte bu sözde de zaaf ve yanlışlar vardır. Şöyleki:

c) Kur’an’ın bu gibi psikolojik ve sosyolojik ilimlerin özetlerini içermesi, hakikatin tesbiti çalışmalarına bir katkı olmaz. Olsa olsa, Kur’an’ın mucizeliğinin bir nüktesi olur.

d) Acaba yazar da dahil, Osmanlıca olan, bu ilimlerin isimlerini gerçek manasıyla, hiçbir Nur okuyucusu biliyor mu? Yazar biliyor ise, neden açıklamadı?

3- “Kur’an-ı Kerimin nazmındaki cezalet, lafzındaki fesahat, manasındaki belağat, üslubundaki bedaat, beyanındaki beraat ve icaz bunun apaçık bir delilidir.” Buradaki zaaf ve yanlışlar:

c) Edebiyat ve belağat özellikleri olan bu ifadeler, acaba nasıl ve ne şekilde Kur’an’ın, ilimler hazinesi olduğuna delil oluyor?! Bu deyimleri, anlatmadan ve şerh etmeden ve anlamadan, hezeyan tarzında, çok önemli bir iddiaya delil olarak göstermek, acaba nasıl bir akademisyenliktir? Bediüzzaman  25. Sözde bu deyimleri kullanırken hiç olmazsa bir cümle veya bir iki kelime ile onları açmıştır. O açıklayıcı kelimeler burada olmayınca iş, kuşa benzemiş oluyor.

d) Bu sözün, yukarıdaki iki kopuk iddia ile hiç alakası olmadığı halde “Nitekim”ile başlayan ve sonra kullanılan cümlenin de bu üç iddia ile asla alakası yoktur: Şöyle ki:

6) Nesir ile şiir ortası edebi çeşit, Kur’an’dan önce de vardı. Fakat hiçbiri Kur’an kadar belirgin değildir. Neşet Bey ise, “O güne kadar bu tarz, ediplerce hiç bilinmiyordu?” diyor. Halbuki, Risale’de böyle bir ifade yok.

7)  “Nazmına ait bu mucizevi özellik” diyor. Hâlbuki nesir ile nazım arası bu üslup tarzı, Bediüzzaman’ın nazımdan kastettiği mana ile alakası yok. Üstad, nazım deyince, “Manaların dizilişini, sağlam bir tanzim ile birbirini takviye etmesini” kastediyor.

8) “Kur’an’ın nazım ile nesir arası olmasından dolayı hiç kimse onu taklit edememiştir.”diyor. Hâlbuki Kur’an’ın taklit edilemeyişinin sebebi, bu üslub özelliği değildir; başka yüzlerce lafzî, ilmî ve manevî özelliklerdir.

9) “Öyle bir ateşten ürkün ki,”cümlesi, “öyle bir ateşten sakının ki,”olmalı.

10) Bu sayfada, ayetin mealinden ta paragrafın sonuna kadarki Türkçe ifadeler, adeta anlaşılmayacak kadar rakiktirler. Mesela “Kur’an-ı Kerimin benzerini yazmakta…” ifadesi yerine, “Kur’an’ın bir benzerini ortaya koymak” şeklinde olmalı.

Sh: 86

“Hakikate müteveccih yollar”ifadesi yerine, “Hakikate varan, hakikati bulan” gibi bir deyim olmalı. Çünkü Üstad“Hakikate çıkan yollar”ifadesini kullanıyor.

Bu 86. sayfada, Üstadın Risale-i Nur’un yolunun diğer İslamî ulemanın yolundan farklı olduğunu söylemesi, Neşet Hocanın kitabının asıl konusu olan, Tasavvuf, Felsefe, Kelam ve Kur’an yollarının farklılıklarını anlatmasından farklı bir tahlildir. Üstadın burada eleştirdiği, müsbet ilimler veya diğer dini ekoller değildir; materyalize olmuş, pozitivizmi din olarak kabul etmiş olan Avrupa felsefesi ve onlara kanan çağdaş mütefekkirlerdir.

Bu sayfada son paragrafta Neşet Hocanın “Ehl-i Hakikat”deyimini, Kelam mensupları ve mütekellimin diye değiştirmesi yanlıştır. Çünkü Üstad aynı yerde, Celaleddin-i Rumi gibi zatlara ehl-i hakikat diyor. Ve o zat kelamcı değildir.

Sh: 87

1- “İstiğrak ehlinin akıl gözünü, kelam ehlinin kalb gözünü kapadığı yerlerde…”ifadesi Risalede geçmiyor. Üstadın kullandığı ifade şudur: “Eski Said, İmam Rabbani, Celaleddin-i Rumi gibi, manevi seyr u sülüklerinde akıl ve burhan gözleri açık olarak, bir seyr u sülük yaptı, değişti; ve bu müşahedelerini Arabi Mesnevi olarak yazdı. Sonra Yeni Said olarak Risale-i Nurları telif etti.” 

2- “Risale-i Nur Külliyatı, bu asırda dahili nefs ve şeytanla mücadeleye benzer bir biçimde, hariçteki mütehayyir muhtaçlara ve dalalete giden ehl-i felsefeye karşı o geniş ve külli yolun yegane temsilcisi olmuştur.”diye  çok büyük ve önemli bir iddiada bulunmuştur.

Acaba hiçbir insan hatta ilim adamı dahi bu cümleden hiçbir şey anlayabilir mi? Yoksa Nurcular, laf salatasıyla, sadece siyasi propaganda gibi propaganda mı yapıyorlar? denilir.

İşte Mesnevinin takdimi içinde bu cümlenin asıl ve açık ve anlaşılır şekli şudur:

“Yeni Said bu manevi seyr u sülükünde (Mesnevideki) manevi tesbitleriyle nefis ve şeytanını (dolayısıyla diğerlerinin de nefis ve şeytanını) mağlup edip susturduğu gibi; bu Mesneviden ayrı olarak sonradan yazdığı Risale-i Nur ile de, ehl-i ilhad ve ehl-i dalaleti tam susturmuştur. Demek Arabi Mesnevi, insanın içindeki nefis ve şeytanı susturduğu gibi; Risale-i Nur da, mülhid ve sapıklara tam ve susturucu bir cevap oluyor!”

Burada önemli olan şudur: Ehl-i felsefe tabiri geçmiyor. Mülhidler ve ehl-i dalalet tabiri var. Ayrıca Üstad hiçbir yerde ehl-i felsefeye saldırmıyor. Onun saldırdığı şey, materyalize olmuş, tek gözlü Avrupa felsefesidir. Ayrıca Üstad, 30 yıla yakın bir zamanda felsefe ile meşgul olmuştur. Ve Risale-i Nurun tefekkür parçalarının çoğu, Kur’an’ın mihengi altında yazılan felsefi bahislerdir. Üstad “Kur’an, nev-i beşerin  hikmet-i hakikiyesidir” derken  felsefenin bu müsbet boyutunu kastediyor.

[Bu üç sayfadan anlaşılan, Neşet Hoca, bu alıntıların manasını anlamadan, kuru ve eksik bir tarzda onları sadeleştirmiş; sonra, bağlantısız ve hatta hezeyan tarzında bu cümleleri harmanlamıştır.]

3- “Eski Said’in bu değişimle hakikate mazhar olduğunu Risale-i Nur Külliyatı açıkça göstermiştir.” Böyle bir ifade Risale-i Nur’da yok. Bunun asıl manası şudur:

“Eski Saidin bu değişiminin delili Mesnevideki hakikatlerdir. Bu kitapdaki meşhudat ve malumat aynel-yakin katiyetindedir. Eğer tam izah edilse Risale-i Nur’un bir vazifesini (manevi irşad görevini) yerine getirir. Hulasa: Mesnevi, insanın iç nefis ve şeytanını mağlup edip onları susturuyor. Risale- i Nur da, sosyal hayatta dalalet cereyanlarını mağlup edip, mütehayyirleri kurtarıyor.”

4- Bu 87. sayfada kullanılan “Hakikati temsil etme iddiasını taşıyan Kur’an-ı Kerim…”ifadesinin ne kadar zaif ve ne kadar anlamsız olduğunu ve eğer bir anlamı olsa da, ne kadar yanlış bir mana olduğunu çocuklar dahi bilmez mi?

5- Bu sayfada, Kur’an’ın tarifi verilmiş; herkesin anlayabileceği kelimeler sadeleştirilmiş. “Muzmer”“Kavl-ı Şarih”gibi onlarca anlaşılmayan ve izah isteyen deyim ve kelimeler ise aynen bırakılmıştır.

6- Ayrıca birçok önemli ifadeler atlanmış. Ve metinde olmayan “ilm-i ezeli cihetinden gelen ilahi hitabenin hazinesi”gibi ilaveler var. Allah’ın temel özellikleri manasında olan “ilahi şuûn”deyimi “ilahi tezahür”diye çevrilmiş. Kitapta “işin neticesi, gereği, sonucu”manasında olan bütün “şe’n”kelimeleri de, tezahür,diye çevrilmiştir.

Sh: 88

“Kur’an-ı Kerim eşya ve hayatın izahına dair neler ihtiva ettiği”  sorusuna B. Said Nursi şu cevabı veriyor.”diyor, hocamız.

a)  Bu sayfadan önce, Kur’an’ın tarifinde onlarca cümle geçti, onlar içinde böyle bir cümle geçmiyor.

b) Risale-i Nur’da da böyle bir cümle geçmiyor. Tam aksine, 25. Söz gibi Risalelerde “Kur’an’ın sonsuz bir camiiyeti ve kapsamlılığı var,”deniliyor.

c) Hocanın böyle bir soruya karşı: “Bediüzzamanın cevabı,” Kur’an’ın temel maksadları olan Tevhid, Nübüvvet, İbadet ve Haşirdir”şeklinde açıklaması tutarsızdır. Çünkü: Üstadın bu dört maksadı esas olarak göstermesinin gerekçesi daha farklıdır.

d) Bu dört meselenin esas maksat olması, Kur’an’ın camiiyetine sınır getirmiyor.

e) Hoca bu dört maksadı sayarken “adalet”yerine ibadeti koyması da, gösteriyor ki, o bu dört maksadı da anlamamıştır.

f) Bu izahını temellendirirken; azıcık da olsa izah vermediği gibi, açıklama olarak, Risaleden eksik ve yanlış bir şekilde aktardığı temsilde de altı adet yanlış vardır:

1) “Adem ve Havvanın nesli olan insanlar”deyimi yanlıştır. Risalede sadece “Biz Benî Adem olan insanlar.”ifadesi geçiyor.

2)  “Biz Adem ve Havvanın nesli olan insanlar, büyük bir kafile olarak  alem-i ervahtan gelip, vucud ve hayat sahrasında misafir olup kabir kapısından ve haşirden geçerek ebedi ikamet edecekleri istikbalin asli memleketlerine müteveccihen kafile kafile yürümekteyken kâinat hesabına fenn-i hikmet…” 

      İşte bu acaip ve mantıksız ifadenin doğrusu şöyledir:

 “Vaktaki kâinat sahrasında beni Âdem, acip ve büyük bir kafile olarak, diğer varlıklarla beraber birbiri arkasında, asırlar üstünde, geçmiş zamanın derelerinden şehir ve meşherlerinden sefer edip varlık ve hayat sahrasında yürüyerek, geleceğin yüksek dağlarına doğru, oradaki bağlara göz dikmişken… Yeryüzünün hilafetine mazhariyetleri ve her şeye müdahale etmeleri sebebiyle bütün varlıklar insanlarla ilgilenip, onlar namına felsefe karşılarına çıkıp şöyle sormuştur…”

3) Felsefenin (fenn-i hikmetin) sorduğu sualler: 1) “Nereden geliyorsunuz, nereye gideceksiniz?”2) “Ne yapacaksınız?”3) “Sahibiniz, sultanınız kimdir?”4) “Temsilciniz ve reisiniz kimdir?”dört iken; Hoca manayı anlamadığından, sadece “Kimsiniz, nereden geliyorsunuz, nereye gidiyorsunuz?”şeklinde mana olarak tek bir soruyu vermiştir. Haliyle  soru, bir tek  olunca cevabı da sadece Haşir olur.

4) Yine Neşet Hocaya sormak lazım:

Acaba insanlık kafilesi, kabirden geçip ahirete gittikten sonra, daha felsefenin sorularına ve bu sorulara verilecek cevaplara hiç ihtiyaç kalır mı? Acaba ahirette adalet, ibadet ve nübüvvet müesseseleri var mı?

 Halbuki yukarıda yazdığımız gibi, sırası ile bu dört soruya cevap verilse; 1. sinin cevabı “Haşir 2. sinin cevabı “Adalet”3. sünün cevabı “Tevhid”4. sünün cevabı da “Nübüvvet”tir.

5) Hoca “Hz. Muhammed Kur’an’da şöyle cevap vermiştir”ifadesini kullanmıştır. Hâlbuki doğrusu şudur: “O, (A.S.M) Kur’an’ın diliyle şöyle cevap vermiştir.”Herhalde herkes bunun farkını anlar.

6) Kur’an’ın, cezalet, belağat, bedaat ve beraat özellikleri ile hakikate giden yolların en kısası, en doğrusu, en kapsamlısı olması arasında asıl ve direkt bir bağlantı yok. Bundan anlıyoruz ki; hoca bu temel edebi deyimlerin manasını bilmiyor. Ve bir akademisyenin manasını bilmediği bir şeyi aktarması, onu delil göstermesi çok  yanlış bir duruştur. Galiba bu paragrafın manası şöyle olmalı! Nokta Risalesinden anlaşıldığı kadarıyla:

Üstad,“Marifet ve hakikat semasına çıkmanın dört yolu var; Felsefe, Kelam, Tasavvuf ve Kur’an. Bu dört yol içinde, üslubun güçlülüğü ve akıcılığı (cezalet) yönünden en parlak; mesafe açısından en kısa; açıklık cihetinden herkesin anlayabileceği bir şekilde en kapsamlı yol Kur’an yoludur.” diyor. 

7) Üstad, burada bu Kur’an yolunu kullanmanın dört aracı var, diyor. Yani bu dört araçtan herhangi birisiyle gitmek mümkündür. Bu araçlar; ilham, eğitim, arınma ve tefekkürdür.Neşet Hoca ise burada iki şeyi eksik yapmış:

a) Kur’anî yolu kullanmanın şartlarından olan bu dördü birden beraber ve ayrılmaz göstermiş.

b) Bu dördü açıklamamış. Ve cümleyi öyle devam ettirmiş ki, sanki bu dört araç, Kur’an’ın dört temel maksadı olan Tevhid, Nübüvvet, Adalet ve Haşirile birebir örtüşüyor.

Sh: 89

1- “Kur’an-ı Kerim’de Allah’ın varlığı ve birliği esas itibari ile, iki delille temellendirilmektedir.” Burada yine önemli bir eksiklik var:

“Çünkü, Kur’an’ın tevhide delaletini sadece iki delile dayandırmak, Eski Saidin veciz eserlerine mahsus bir yöntemdir. Yeni Said ise bu iki delili 200 delile çıkardı. Bu fark verilmeyince okuyucu sadece Eski Saidi görmüş oluyor. Hâlbuki Kitap, bütün Risale-i Nur’u esas alma iddiasındadır.”

2- “Delili inayet; eşyanın gayesini tafsil eden bütün Kur’an ayetleri, bu delili ifade etmektedir.”

Bu cümleden hiçbir şey anlaşılmıyor. Çünkü cümlenin aslı ve manası şöyledir:

“Allah’ın varlığının  en önemli delillerinden biri, Allah’ın bütün her şeyle kasten ve irade ile inayet buyurmasıdır. Bu inayetin delili de, eşyadaki sayısız hikmet ve gayeleri insana gösteren Kur’an’ın ayetleridir.” Üstad, bu gibi ifadelerle Allah’ın varlığını isbat ettikten sonra, Allah’ın birliğini ayrıca anlatıyor. Neşet Hoca ise Allah’ın varlığının delili olan inayet bahsini tevhid delili olarak da kullanıyor. Demek farkı bilmiyor.

3- “Mevcudatın silsilesindeki halkalarda saklanmaz hikmetleri…”

Acaba bu cümle bir mana ifade ediyor mu? Acaba kitapta yüzlerce geçen bu gibi sakat cümleler, kitabın ve dolayısıyla Risalenin değerini yerin dibine batırmıyor mu?! İşte bu ifadelerin aslı şöyledir: (Bugünkü dil ile)

a) “Evet düzenin varlığının delili olan bütün fen ilimleri, mevcudatın silsilelerindeki (zincirlerindeki) halkalardan asılmış olan maslahatlar ve faydalı ürünleri göstermek ile beraber, büyük değişimler içinde dahi saklanamaz kadar apaçık olan hikmet ve faydaları göstermekle Cenab-ı Hakkın kast ve hikmetinin kesin şahididirler.”

b) “Zooloji ve Botanik ilimleri, sayısı iki yüz bini geçen türlerin büyük peder ve ademleri hükmünde olan ilk başlangıçlarının her birinin hudusuna (sonradan yaratıldığına) şehadet ettiği gibi; vehmi ve göreceli olan kanunlar, kör ve şuursuz olan tabii sebepler ise, bu kadar hayret verici türlerin zincirleme üremelerini ve bu zincirlerdeki bireyler denilen dehşet verici ilahi acaip makinelerin icadı ve inşası için yeterli olmamaları cihetiyle; her bir birey, her bir tür direkt olarak Sani-i Hakimin kudret elinden çıktıklarını ilan ve izhar ediyorlar.”

4- “İki yüz bini mütecaviz enva…”

Bu sayı Eski Said döneminde fenlerin sayabildiği kadardır. Sonra Yeni Said bu sayıyı Risale-i Nur’da 400 bin olarak anlatıyor. Şimdi de bir buçuk milyon olarak biliniyor.

5- “Delil-i inayet, Kur’an-ı Kerimde mümkün olan bütün yönleriyle ve en mükemmel şekliyle bulunmaktadır.” İşte anlaşılmayan bu cümlenin aslı şöyledir:

“Kur’an’da delil-i inayet, anlatılması mümkün olan vecihlerin en mükemmel vechi (biçimi) ile vardır.”

6- Bu sayfada  Hocamız, Muhakematta, İşaratül İ’caz’da ve Nokta Risalesinde, farklı farklı geçen ve üç ayrı manayı gösteren üç dört ayeti tek bir manada gösterip, delil-i inayetin isbatı ve hiç manasını bilmediği burhanul-temanü’ün isbatı ile ilgili olanları birbirine karıştırdığı gibi, delil-i tevhid (birlik delili) ile delil-i inayeti de birbirine karıştırmıştır. Şöyle ki:

a) “Üstad, bu üç kitapta delil-i inayet ile ilgili ayetlerin manasını vererek Allah’ın varlığını isbat ediyor.”

b) “Efela ya’kılûn?”“Kâinata bir bakın”mealindeki ayet fezlekeleriyle Kur’an’ın bu inayet delilini nasıl güçlü bir şekilde gösterdiğini anlatıyor.

c) Sonra yani Allah’ın varlığını isbat ettikten sonra, Allah’ın birliğinin, Kur’an’dan delilini de “Kainatta iki ilah olsa, düzen bozulur”mealindeki ayetten anlaşılan “delil-i temanü” ile yani zıtlaşmanın, tevhide aykırı olduğu gerçeği ile anlatıyor.

Halbuki  Neşet Hoca:

a) Delil-i temanu’ün izahı için olan ayeti, delil-i inayette kullanmıştır.

b) Diğer ayetlerin fezlekelerinin ne manada kullanıldığını anlamamıştır.

c) Tefekkürü emreden ayeti, (yani delil-i inayetin isbatı olan fezlekeyi) delil-i temanü’ için kullanmıştır.

7- Yine 89. sayfada: “Burhanul-temanü”u yani “şirkin uluhiyetin istiklaliyetine zıt olduğu”delilinin ifadesini maalesef: “Teselsülün imkansız olduğunu gösteren deliller”diye çevirmesi, 2×2’nin 7 ettiğini söylemek gibi bir  yanlıştır.

Sh: 91

1- “Şübhesiz fertler de, türler de müteselsilen ezeli değiller.”denilmiştir.

Türlerin ezeli olmadığının manası belli de; acaba fertlerin ezeli olduğunu iddia eden var mı ki, hoca bunu da cümleye katmıştır. Cümlenin aslı şudur:

“Hiçbir tür, zincirleme devam edip ezeli değildir. Çünkü bütün türler mümkündürler. (Olmaları-olmamaları eşittir.) Demek onları varlık alemine çıkarmayı tercih eden bir yaratıcı vardır.”

2- “Sınıfların tahavvulu da hakiki inkılabın gayridir.” Manasız ve absürt bir ifade… Üstadın ifadesinin aslı şudur:

“Türü tür yapan özellik, hakiki ve cevheri bir özelliktir. Türlerin sınıflara ayrılması, (nisbi bir değişimdir;) türdeki hakiki, ve cevherî farkın inkılabı (dönüşmesi) değildir. Çünkü inkılab-ı hakaik, muhaldir.”

Tam metin şöyledir:

“İnkılab-ı Hakikat olmaz. Ara türün nesli ise devam etmez. Sınıfların değişimi ise, inkılab-ı hakaikten farklı bir şeydir.”

3- “Madde denilen şeyse, tağayyür eden suretlerden ve hadiselerin hareketlerinden tecerrüt etmediğinden yaratılması muhakkaktır.” Acaba bir şey anlaşılıyor mu?

Doğrusu şudur:

“Madde dedikleri şey, sürekli değişken olan formdan ve belli bir süre içinde gerçekleşen değişik hareketlerden, sıyrılamadığı için, ezeli olamaz. Çünkü ezeli bir şeyde, değişim ve hareket olmaz.”

4- Yine bir başka anlaşılmayan cümle: “Kuvvet ve suretler, araziyetleri cihetiyle, türlerdeki mübayenet-i cevheriyeyi teşkil edemezler.”  İşte bu cümlenin manası şöyledir:

“Enerji ve form, araz (ilinti) oldukları için türler arasındaki öz ve cevherî olan farklılığı oluşturamazlar.”

Bu sayfada: “A’raz”kelimesini kullanıp da manasını vermemek, Hocanın anlamadığını gösteriyor. Çünkü “A’raz” “araz”kelimesinin çoğuludur. Bu da tek başına var olamayan ilinti ve nitelik demektir.

5- Yine bir harika iddia daha: “Demek ki; türlerin fasileleri ve arazlarının ayırt edici özellikleri, zorunlu olarak adem-i sırftan var edilmişlerdir.”

Bunun da doğrusu şudur:

“Bütün türlerin, onları tür yapan fasılları (ayırt edici özellikleri) ve bütün niteliklerinin temel özellikleri, Allah tarafından adem-i sırftan (sıfırdan) yaratılmışlardır.”

6- “Lazime-i zaruriye-i beyine olan ezeliyet”deyimini “mutlak ayırt edici özellik”diye sadeleştirmek yanlıştır. Doğrusu şudur: “Ezeliyet, uluhiyetin ayrılmaz, zorunlu bir gereğidir.”

Sh:92

1-“İmkan dairesinin dışındadır.”deyiminin doğrusu, “mümkün değildir, imkan dışıdır”şeklinde olmalı.

2- Bu 92. sayfanın başında “Bu başlangıç ise zorunlu varlık alanının (daire-i vucub) değil; mümkün varlık alanını ifade etmekte olup…”  şeklinde geçen bu ifade, bir anlam ifade etmiyor. Etse de çok yanlış anlaşılabilir.

Doğrusu şudur:

“Bir şeyin başlangıcı varsa, yani sonradan yaratıldığı anlaşılmışsa o şeyin “Vacibul-Vücud” değil de Mümkünül-Vucud olduğu anlaşılır. Mümkünün ise mutlaka bir yaratanı vardır.”

3- Huseyin-i Cisri’nin seyidliği Risalede geçmiyor. Neşet Hoca ise bunu özellikle vurguluyor. Kaynak verilse iyi olur.

Sh: 93

“Peygamberler, ubudiyet-i külliye cihetiyle Dergah-ı İlahiye’nin elçisi oldukları gibi; kurbiyet ve risalet cihetiyle de Dergah-ı İlahiyenin memurudurlar.”cümlesi hem paradoks olmuştur; hem de eksiktir.

Doğrusu şöyledir: “Peygamberler, ubudiyet-i külliye ile, Dergah-ı İlahide insanların temsilcisi oldukları gibi; risalet cihetiyle de, Allah’ın insanlara gönderdiği elçilerdir.”

Sh: 94

Burada ibadeti adalete bedel olarak ve tek başına Kur’an’ın dört temel maksatlarından biri olarak göstermesi, ve Üstadın Bakara, 23. ayetin tefsirinde ibadetin sosyal ve psikolojik faydalarını anlatan makaleyi, Kur’an ayetlerinin meal ve manası imiş gibi göstermenin sathiliğini anlatmak için hiç kelime bulamıyorum. Belki, “çocuksu hissiyat ve çağrışımlar”gibi bir deyim ile özetlenebilir.

Sh:95

1- Neşet Hoca “Peygamberin Allah ile ilişkisinin delili mucizelerdir”diyeceğine; yani Risaleden aktaracağına “Peygamber Allah ile münasebetini ve alakasını göstermek için bir takım delillere muhtaçtır. Bu tür deliller de ancak mucizelerle desteklenir.” diye işi anlamsız bir ifadeye sokmuştur.

2- “İnsan ibadet sayesinde nizama ittiba etmesiyle hikmetin sırrı tahakkuk eder. Hikmet Kâinat sayfalarında parlayan sanat nakışlarıyla tebarüz eder.” Acaba hiçbir şey anladınız mı?İşte bu bilmecenin tam manasını Arabi İşaratül- İ’caz’da şöyle bulabildik:

“İbadet, fikirleri Sani-i Hakim olan Cenab-ı Hakka çevirmek içindir. Ona yönelmek ise; Ona itaat etmeyi netice verir. Ona itaat etmek ise, insanı kâinattaki meşhud ve cihanşümul düzene ulaştırır. O düzene ayak uydurmak ise, kâinat ağacının meyve vermesini gerçekleştirir. Ki varlık alemi manasız ve faydasız kalmasın. Çünkü kâinattaki mükemmel sanat ve harikalar, varlığın manasız ve abes olmadığını gösterir.”

Sh:96

1- “İbadette insanların kusurları ise; umum kâinatın hukukuna tecavüzdür.” cümlesi, Risalelerde geçmediği gibi, mealen aksi cümleler bile var: “İnsanların ibadetini eksik ve kusurlu bilmesi, ubudiyetin gereğidir”gibi.

Galiba bu cümlenin doğrusu şöyle olmalı:

“İmansızlık ve küfür, umum kâinatın hukukuna tecavüzdür.”

2- “İyilikle kötülüğün, çirkinlikle güzelliğin birbirinden tefrik edilmeyecek derecede karışık olması, lazımdır ki insanların dereceleri ortaya çıksın…”

Evvela Risalelerde böyle bir cümle yok. Ayrıca tefrik edilmeyecek derecede ise, insanlar, iyilik ile kötülüğü nasıl seçebilecekler ki, imtihan gerçekleşsin.

3- Risalede (29. Söz’de) “Ey mücrimler, Cehenneme girin!”hitabı, başta kâfirler olmak üzere bütün şer ve kötülük taifesine ve tarafına yapılmıştır. “Siz de ebedi olarak Cennete girin!”hitabı da, müminler ve bütün iyilikler taifesine ve tarafına hitaptır, deniliyor.

Neşet Hoca ise bunları alıntılarken, sadece kötü insanlara ve iyi insanlara hitap olarak veriyor. O zaman bu ayetlerin, cem-i ezdad ve ahirette onları ayırmak manasıyla ve hikmetiyle bir ilişkisi kalmıyor.

4- Bu sayfada Hocamız: “İnsanlar bu iki kısma ayrıldıktan sonra kâinat da tasfiye ameliyatına uğrayacaktır.”diye yanlış bir alıntı yapmıştır. Hâlbuki insanların ve kâinatın tasfiyesi beraberdir. Belki de kainatın tasfiyesi, insanların tasfiyesinden öncedir.

Bu sayfanın sonlarında; üçüncü husus olan tamir ve ihya;dördüncü husus olan tamirin imkânı ve vukuuyer değiştirmiş. Yani 4. sü 3. olacak; 3. sü de 4. olacaktır.

Sh: 97

1- Neşet Hoca bütün kitapta “Kur’an, her yönüyle akıl, ilim ve gerçek deliller üstüne müesses olan bir bilgi kaynağıdır.”diyor. Ve bu sayfada, Haşri sadece Kur’an ayetleriyle temellendirmek, totoloji ve paradox olur, diyor. Acaba Hoca, bu gibi çelişkilerinde neden paradoxlarının farkına varamamıştır.

2- Burada:

“Haşrin delil-i akli ile isbatı,” Onlar ahirete kesin olarak iman etmiş kimselerdir.”(2/4) ayet-i kerimesinin isbatı ile şu şekilde ifade edilebilir” diyor.

Hâlbuki bu ayetin direkt olarak akli delil ile hiçbir ilişkisi yok. Sadece Üstad, bu ayetin tefsirine gelince ahiretin isbatı için 12 adet delil zikrediyor. Galiba Neşet Hoca Üstadın bu 12’li delil ve muhakemelerini sadece bu ayetten çıkardığını anlamıştır. Hâlbuki Üstad 10. Sözün aslı olan bu deliller için, “Yüzer ayet-i kerimeden süzülen damlalar”diyor.

3-  96. sayfanın sonunda yine eksik ve anlaşılmaz bir şekilde bir alıntı yapılmış. Şöyle ki:

“Bediüzzaman, alemin harabiyetinin imkan dairesinde olduğunu alemde carî olan tekamül kanununa ve bu kanuna tabi olan neşvunema kanunuyla temellendirir…”

İşte hiçbir şey anlaşılmıyor. Ayrıca Neşet Hoca en rahat anlaşılabilecek kelimeleri sadeleştirirken “Tekamül-Kanunu”ve “Neşvunema”gibi deyimleri aynen bırakıyor.

Neşet Hocanın dayandığı bu önemli meselenin tam meali şöyledir:

“Şu kâinatın ölmesi mümkündür. Çünkü, birşey tekamül kanununa (evrim yasasına) tabi ise, o şeyde mutlaka neşvunema (gelişme) vardır. Neşvunema ve büyüme varsa, o şeyin mutlaka fıtri (doğal) bir ömrü vardır. Fıtri bir ömrü varsa, mutlaka onun bir eceli vardır.”

Neşet Hoca bu gibi önemli yerlerde alıntı yaparken çok önemli cümleleri de atlayarak yazıyor. Mesela burada “Gayet kapsamlı bir istatistikî araştırma ve tetebbü (izleme) ile sabittir ki, tekamül kanununa tabi olan şeyler, ölümün pençesinden kendilerini kurtaramazlar.” kaydını almamıştır.

Sh:98

Üstadın gayet mukni bir şekilde 10. Söz ve 29. Söz’de bütün gerekçeleri ile verdiği bu 12 delili, Neşet Hoca’nın kısa ve anlaşılmaz bir biçimde, 2-3 sayfa içinde sunması, ve gayet soğuk bir üslup kullanması; ve “Bu 12 delil, saadet-i ebediyenin anahtarı olup, Cennetinkapılarını açacaklardır.” gibi, alay edilecek bir ifade ile özetlemesiyle gayet çirkin bir metod numunesi göstermiş oluyor.

Bu son cümlenin aslı böyle komik bir iddia üslubu ile değildir. Aslı şudur:

“Bu İşaratül-İ’caz’da, bu 2/4. ayetin tefsirinde saydığım bu on delil; saadet-i ebediyenin anahtarlarıdırlar; ve o cennetin kapılarıdırlar.” [Yani kim, bunları tam anlasa ve gereğini yapsa ebedi bir saadet ve cennet kapısını kendine açar.]

Sh:98

Bu 97-98-99. sayfalarda Ahiret ile ilgili delillerde aktarılan cümlelerin çoğu anlaşılmadan ve gayet rakik bir üslupla sadeleştirilip alıntılanmıştır: İşte birkaç misal:

a) “Şübhe yok ki insana nisbetle alem daha komplekstir”

Doğrusu:

“Alem-i asgar olan insan böyle mükemmel ise, alem-i ekber olan kâinat ondan geri kalır mı?”

“Ruh da bedene nisbetle böyledir.”

Doğrusu: “Ruha nisbetle ehemmiyetsiz olan cesed böyle ise…”şeklindedir.

b) “Hücrelerde, cazibe, dafia, mümsike, musavvira, müvellide namiyla her birisi bir maslahat için beş kuvvet çalışmaktadır.” Acaba Neşet Hoca, neden bunları anlayıp bir açıklama getirmedi?Bu çok önemli ve Risalelerde 5-6 sefer tekrar edilen bilginin izahı şudur:

“Hücre, kendisine gerekli olan maddeleri içine cezp eder (cazibe). Kullanılmış fazlalıkları dışarı atar (dafia.) Kendi iç düzenini ve diğer hücrelerle olan ilişkisini sağlamak için yapışkan iki farklı şey üretir (mümsike). Bunun dışında parçası olduğu organın şeklini, suretini oluşturmak için her hücre ayrı bir suret alır (musavvira). Son olarak neslin ve bedenin devamı için, bizim bölünme dediğimiz yeni hücreleri doğurur (müvellide).”

Sh:99

1- Neşet Hoca bazen uzunca bir Risale pasajından tek bir satırı alıp yazınca mana, kayboluyor. İşte:

a) “İnsanın ruhî cevherine ekilen istidatlar…”ifadesi de manasız kalmıştır. Doğrusu şudur:

“İnsanın ruh denilen öz ve esas varlığına ekilen istidatlar…”

b) “Acaba göz önünde apaçık görünen Rahmet-i İlahiye firak-ı ebedinin muhabbet ve şefkat aleyhine hücum etmesine musaade eder mi?”

c) “Kur’an tek başına saadet-i ebediyenin geleceğine kâfi bir delil değil midir?”

2- “Kıyas-ı temsili”, “Kıyas-ı adli”gibi deyimler açıklamasız bırakılınca, kitabın hiçbir ilmi değeri kalmıyor. Yani ondan hiçbir faydalı mana anlaşılmıyor.

Sh:103

Bu sayfada Felsefe ile birebir ilişkili olan birkaç deyim yanlış çevrilmiştir:

“Ahlaki ilkesi, kişisel menfaattir”deyimi üç yönden yanlış ve eksik olmuştur: Doğrusu şudur: “Felsefenin hayat-i içtimaiyedeki hedefi, menfaattir”Yani, konu kişisel menfaat değildir. Konu bireysel bir mesele değildir, toplumsaldır. Metindeki kelime de “Ahlaki ilke”değil de “Hedef”kelimesidir.

“Felsefenin hikmeti”deyimini de izah etmek gerekiyor. Özetle şudur: “Felsefenin, varlığa bireye ve topluma bakış açısı ve kendince bu üç şeye getirdiği bilimsel anlayışı..”

Hikmet, Osmanlıca da, “mantık, fen ilimleri, eşyanın faydalı yönü ve ilahi evrensel sıfat.”diye dört manaya geliyor.

Bu sayfada on sefer geçen “bir şeyin gereği sonucu” manasına gelen “şe’n”kelimesinin hepsini “tezahür”diye çevirmiştir. Bu da çok açık bir yanlıştır.

İşte elinizdeki bu rapor, kitabın sadece 20 sayfasından ortaya çıkan yanlışların tesbitidir. Bunlara ilaveten; bu bilgiler, 195 sayfalık bu küçük kitapta üç kere tekrar edilmiştir. Bu da telif tekniğinin apayrı bir eksiğidir.

Gayemiz bağcıyı dövmek olmadığı gibi, üzüm yemek de değildir. Asıl gayemiz Dinin ve Risale-i Nur kültürünün sağlıklı bir şekilde anlaşılmasına yardımcı olmaktır.

Herkese selamlar…

Bu yazı 6 Ocak 2010 tarihinde yazılarak muhatabına gönderilmiş ve şöyle denilmiştir: “Sayın” Alparslan AÇIKGENÇ; “Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi” adlı çalışmam Nesil Yayınları‘nca basıldı… Kendini felsefeci zannederek “bilirkişi” olmaya kalkıştığın raporuna dair cevabım EK‘tedir… Zannının “hakikat” olduğunda ısrar ediyorsan, hem senin raporunu yayınlat, hem de benim cevabımı… Mensubu bulunduğun Fatih Üniversitesi’nin bir sürü dergisi var… Şöyle de yapabilirsin: Türkiye’de, İslam Felsefesi ile uğraşan hakiki felsefe profesörleri yok değil, ikimizin yazısını da onlara gönder, bak bakalım ne cevap alacaksın?????? Yazının muhatabı ne raporunu ve raporun cevabını yayınlatabilmiş ne de konuyu İslam felsefesi uzmanlarına sorabilmiştir… Yayınlatamazdı çünkü felsefi bilgi hususundaki derekesi kendi eliyle ifşa edilmiş olurdu… Hakiki İslam felsefesi profesörlerine bir şey soramazdı çünkü yazdığı yazıların gerçek kalibresi ortaya çıkardı… Mecburen; “Konuşma ki âlim zannetsinler.” siperine sığındı… Maalesef, bu sipere sığınan herkes gibi o da “avam” nezdinde “âlim” zannedilmeye devam ediyor…

 “Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi” Adlı, Şahsıma Ait Çalışmaya, Sözde Felsefeci “Prof. Dr.” Alparslan AÇIKGENÇ Tarafından Yazılan “Rapor”a Cevap:

Bilenlerin malumudur; Türkiye’deki üniversiteler, başarı sıralamasında dünyanın ilk 500 üniversitesi arasına giremediği için eleştirilir ve dünyadaki başarılı üniversitelerin icra ettikleri fonksiyonları icra edemedikleri için küçümsenirler. Bu başarısızlık sadece kamu üniversitelerinin değil, özel üniversitelerin de sorunudur. Durum her ne kadar böyle ise de niçin böyle olduğu hususunda kimse fikir beyan etmek istemez. Çünkü aslî nedenleri sorgulamak, tek bir kurumla sınırlı kalmayacak, topyekûn sisteme yönelik olacaktır. Türkiye’de; Amerika’da ve Avrupa’da olduğu gibi, üniversitelere üniversal bilgi üretme fonksiyonu mu yüklenmiş ki aynı seviyede başarı istensin!? Liyakat ve ehliyet gözetilmeksizin, sıradan birilerine “akademisyen” olma imkânı tanınırsa üstelik bunu “özel üniversiteler” bile yaparsa o sıradan tiplerden üniversal bilgi ve üniversal ahlak beklemek, akıl kârı mıdır!?

Sözde mesleki formasyonu “ilahiyat” olan bir tipi, felsefî bilgi tahsili olmaksızın “Felsefe Bölümü” başkanı yaparsanız, üstelik ona felsefede “bilir-kişi” – “ehl-i vukuf” yetkisi verirseniz, yapacağı şeyin haddini bilmezlik olacağı açık değil mi!? Böylesi tiplerle muhatap olmak her ne kadar doğru değil ise de (cahilden, yangından kaçar gibi kaçmak esastır) piyasada “adam” zannedildikleri için, hadlerini bildirmek bazen mecburiyet oluyor. “Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi” başlıklı çalışmama haddini aşarak “bilir-kişi” olmaya kalkışan “Prof. Dr.” Alparslan AÇIKGENÇ adlı sözde felsefeci, vukufsuz “ehl-i vukuf” tipi muhatap alışım, maalesef bir mecburiyettir:

1- Çalışmanın başlığına rağmen beklentilerini bulamadığını belirterek raporuna giriş yapan vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “az bir Risale kültürü olan herkes” ifadesi, alanında ne kadar uzman olduğu hususunda ipuçları verdiği gibi, Felsefe ve Risale-i Nur hakkındaki birikimi ve kapasitesi hususunda da ipuçları vermektedir. Şöyle ki: İlköğretim seviyesinde Türkçe bilen bir kişi dahi “az bir Risale kültürü olan herkes” şeklinde bir cümle kurmayı başaramaz. Böyle bir cümle kurabilmek için A. AÇIKGENÇ gibi “Prof. Dr.” olmak gerekir. “Az bir Risale kültürü” ne demek acaba? “Birazcık Risale-i Nur bilgisi” demek istiyor galiba (!?) Şayet vukufsuz “ehl-i vukuf”, “Anadilim Türkçe olmadığından doğru-dürüst cümle kuramıyorum.” diyorsa o daha da vahim. Okur–yazar olmadığı bir dilde “insan” nasıl “ehl-i vukuf” olabilir??? Kültür kavramının anlamını dahi bilmeyen bir “felsefe profesörü”…

2- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Risalelerdeki felsefe eleştirilerini çıkarıp okumak ve ne olduğunu öğrenmek için ne felsefeci olmaya gerek vardır, ne de bilim adamı” ifadesi, daha bir evlere şenlik cümle… Böyle bir mantıkla, daha doğrusu “primitif akıl yürütme” ile herhangi bir şey üretilebilir mi? Madem öyle niçin “Risale-i Nur Enstitüsü” kurulmuş???

3- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Zaman Risalelerin felsefe eleştirilerini inceleyen bir felsefeci olursa ve bu felsefeci aynı zamanda bir bir bilim adamı olursa ondan ne beklenir?” ifadesini anlayabilmek için, kendisi gibi bir “felsefeci” ve kendisi gibi bir “bilim adamı” olmak zorunludur. Felsefenin aynı zamanda bilim olduğunu zannedenler A. AÇIKGENÇ gibi “Prof. Dr.”lardır. Bu birikim ve kapasiteyle birileri yıllarca “Felsefe Bölümü” başkanlığı yapıyorsa o bölümde okuyan çocukların vay haline…

Garabete bakın ki kendisini hem “felsefeci” hem de “bilim adamı” vehmeden “Prof. Dr.” A. AÇIKGENÇ, ilahiyat fakültesi mezunu olduğunu saklayacak (daha doğrusu inkâr edecek) kadar da dürüst (!?) “Felsefe” dersleri verdiği Fatih Üniversitesi’ndeki WEB sayfasına koyduğu şu bilgiye bakın: Education: BA, Ankara University, History of Philosophy-1974, Ankara/TURKEY. Utandığından, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi diyemiyor, Felsefe Tarihi diye bir BA derecesi uyduruyor.

4- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Aynen az bir Risale kültürü olan felsefeci olmayan ve bilim adamı olmayan zatın okumaları neticesinde ulaştıkları görüşler mi beklenir; yoksa bir bilim adamıözellikle felsefeci olan bir bilim adamından bunların daha derin tahliller ve neticede bir çıkış noktası bulması mı beklenir?” cümlesindeki, güzelliği anlamak, herkesin kârı mı (!?) Bu ne belagat (!?) Bu ne bedahat (!?) Bu ne fesahat (!?) Bu harika cümle üzerinde “derin tahliller” yapılabilir mi (!?)

5- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “derin tahliller ve neticede bir çıkış noktası beklerim ve bu yayınlanmak üzere sunulan eserden de beklediklerim bunlardır.” cümlesindeki beklentilerine cevap verebilmek, ancak kendisi gibi bir “felsefeci” ve kendisi gibi bir “bilim adamı” olmayı şart koşar. “Prof. Dr.” A. AÇIKGENÇ, bahsettiği tarzda “eserler” yazdı da biz mi okumadık (!?) Bakın Allah’ın işine ki “Prof. Dr.” A. AÇIKGENÇ’in “felsefî bilgi ve birikimi” ile ilgili TEZKİRE dergisinde sadece hicviye okuduk (Tahir ENES, “Bilgi Felsefesi”, Tezkire, ss. 136-140, Eylül 1992.) yayınlanmış yazıya bakılabilir (!?)

6- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Üzülerek ifade etmek isterim ki bu beklediklerimi bulamadım.” cümlesinin cevabı bellidir: Senin gibilerin beklentileri, hakikaten felsefeden anlayanların beklentileri değil ki bulunması mümkün olsun…

7- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Şimdi kitabın adı ile kitabın içindekileri kıyaslıyalım, bakalım gerçekte anlatılanların kitabın adı ile ilgisi var mı? Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi; 1. Bölüm: Risale-i Nur’da Hakikat Tartışması; 2. Bölüm: Risale-i Nur’da Varlık ve Bilgi Problemi; 3. Bölüm: Risale-i Nur’da İnsan Problemi. Eserde sadece üç bölüm bulunmaktadır. Şimdi bu bölümlerin başlığını okuyan birisine “içindekileri bu sorunlar olan eserin adını tahmin ediniz?” diye sorulsa acaba Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi diyen çıkar mı?” şeklindeki sorusunun cevabı şudur:

Senin gibi “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” felsefenin ne demek olduğunu bilemediklerinden ve bulmaca çözmeyi ilim-irfan zannettiklerinden, doğal olarak felsefenin bir ”Hakikat Tartışması” olduğunu da bilemezler ve muhtevada anlatılanın felsefe olduğunu da çıkaramazlar… Yine; senin gibi “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” felsefenin ne demek olduğunu bilemediklerinden, doğal olarak felsefenin bir “Varlık ve Bilgi Problemi” olduğunu da bilemezler ve muhtevada anlatılanın felsefe olduğunu da çıkaramazlar… Yine; senin gibi “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” felsefenin ne demek olduğunu bilemediklerinden, doğal olarak felsefenin bir “İnsan Problemi” olduğunu da bilemezler ve muhtevada anlatılanın felsefe olduğunu da çıkaramazlar…

Soyut, spekülatif ve rasyonel olan felsefe; soyutlamadan, spekülasyondan ve rasyonaliteden anlamayan, en azından o kapasitede olmayan birilerinin kavrayabileceği bir şey mi ki öyleleri de felsefe hakkında reyde bulunsun (!?)

8- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Şimdi aynı soruyu her bir bölüm için soralım yine aynı sorunla karşılaşırız. Mesela, 2. Bölüm’de Risale-i Nur’da Varlık ve Bilgi Problemi başlığı kullanılmış ama içinde anlatılanlar şunlar: 2.1. Allah-Âlem İlişkisi; 2.2. Nübüvvet; 2.3. Haşir. Peki Bilgi Problemi bunların neresinde? Haydi diyelim ki, 2.4. Bilgi diye bir başlık eklendi, peki Allah-Âlem İlişkisi, Nübüvvet ve Haşir gibi konular ne zaman “varlık sorunu” oldular?” şeklindeki sorusunun cevabı şudur:

Senin gibi “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” felsefenin en temel problemlerinden birinin “Varlık Problemi”, yani Metafizik olduğunu bilemediklerinden, doğal olarak metafiziğin de bir anlamda Allah-Âlem İlişkisi olduğunu bilemezler ve muhtevada anlatılanın felsefe olduğunu da çıkaramazlar… Yine; senin gibi “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” felsefenin ne demek olduğunu bilemediklerinden, doğal olarak “Haşir” meselesinin “Varlık Problemi”, yani Metafizik çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini de çıkaramazlar… Yine; senin gibi “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” felsefenin ne demek olduğunu bilemediklerinden, doğal olarak Nübüvvet ve Haşir meselesinin, felsefenin en temel problemlerinden biri olan Bilgi Problemi ve Varlık Problemi çerçevesinde değerlendirildiğini de bilemezler ve bunu muhtevadan çıkaramazlar…

Müstakil bir başlık olarak “Bilgi Problemi”nin konulmamış olması; okuyucuların felsefeci olmayabileceği dikkate alınarak ileri sürülebilir ise de bir felsefecinin felsefeden anlamayan senin gibi tipleri dikkate alma mecburiyeti yoktur…  Vukufsuz “ehl-i vukuf”un bilgisi ve birikimi; soyutlamadan, spekülasyondan ve rasyonaliteden anlayanlar kategorisinde değil olsa olsa işte o kategoride kabul edilmelidir ki sözde eleştirileri mazur görülebilsin… Neticede, vukufsuz “ehl-i vukuf”un “bilgi” konusuyla ilgili eleştirileri mazur görülmüş ve çalışmadan onun gibiler de istifade etsin diye müstakil “Bilgi” başlığı eklenmiştir…

9-  Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Felsefeciler gayet iyi bilir ki, “Varlık Sorunu” denildiğinde ontoloji akla gelir. Onun için ben de tabii olarak bu başlığı görünce Risale-i Nur’da geliştirilen ontolojinin anlatılmasını bekledim ancak bunu görmedim. Evet, denebilir ki, Allah, nübüvvet ve haşir konularının ontoloji ile bağlantısı var o yüzden buraya aldım, ama o zaman ontolojinin kendisi nerede? Yani varlık nedir, nasıl sınıflandırılır, gerçek varlık, vacib, mümkün vs bir sistem içerisinde işlendikten sonra bu konulara yer verilebilir ama ontolojiyi ilgilendirdiği nisbette.” şeklindeki ifadelerinin cevabı şudur:

Felsefede “varlık sorunu” denildiğinde; sadece senin gibi “sözde felsefeciler”in ve “nominal profesörler”in aklına “ontoloji” gelir. Hakiki felsefeciler bilirler ki ontoloji esasta Nicolai Hartmann’ın felsefî doktrinidir ve o da metafizik karşıtlığını ifade eder. Senin gibi “sözde dindarlar” nereden bilecekler, metafizik karşıtlığının aynı zamanda din karşıtlığı olduğunu (!?) Yine; senin gibi “az bir Risale kültürü olan” “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” nerden bilecekler, Risale-i Nur’un varlık anlayışının “ontoloji” olmadığını (!?)  Yine; senin gibi “az bir Risale kültürü olan” “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” nerden bilecekler, Risale-i Nur’un varlık anlayışının, mesela “Tabiat Risalesi”nde anlatıldığını(!?) “Sözde felsefeci” ve “nominal profesör” olmana rağmen; “Allah, nübüvvet ve haşir konularının ontoloji ile bağlantısı var” cümlesini kurabilmen de gösteriyor ki bu konuların “Varlık ve Bilgi Problemi” ile ilgisini duymuşsun (!?) Ne yazık ki kulaktan dolma bilgiler kimseyi hakiki felsefeci yapmaya yetmiyor (!?)

10- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; Giriş bölümünde felsefenin mahiyeti, felsefi (!) açıdan ortaya konmaya çalışılmış ama gözden kaçan önemli bir husus var: Burada felsefe, dinsiz (Üstad’ın tabiriyle) filozoflar felsefeyi nasıl anlamışsa öylece bir sunulmuş. Ben felsefeyi Aristoteles gibi veya Nietzche, Jaspers, Heidegger, Hegel, Marx gibi anlamak zorunda mıyım? Yoksa benim Üstad’ım Risalelerde bana bir ölçü vermiş bende o ölçüyü kullanarak mı felsefeyi tanımlamaya çalışırım? şeklindeki sorusunun cevabışudur:

Senin gibi “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” felsefenin ne demek olduğunu bilemediklerinden, böyle saçma sualler sormaya cüret edebiliyorlar… Söylediğini kulağın duymadığından, daha doğrusu yazdığını gözün görmediğinden, cehaletinden aldığın cesaretle saçmalıyorsun… “(Üstad’ın tabiriyle) filozoflar felsefeyi nasıl anlamışsa öylece bir sunulmuş.” derken; kendi kendini tekzip ettiğini anlayacak kadar zekadan nasipsiz birine üzülmek gerekir, herhalde (!?) “Yoksa benim Üstad’ım Risalelerde bana bir ölçü vermiş bende o ölçüyü kullanarak mı felsefeyi tanımlamaya çalışırım?” şeklindeki cümleyi, üstteki cümleyle peş peşe sıralamak, nasıl bir zeka parıltısıdır (!?)

11- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Gönül isterdi ki, eserin yazarı da bunu yapmaya gayret etsin.” şeklindeki cümlesi de hayli evlere şenlik… Eserin yazarı senin zeka seviyende mi ki senin gibi işler yapsın (!?) Felsefenin ne olduğunun doğru tespiti senin gibiler için batılı tasvirdir (!?)

12- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Ben felsefede bunu müşahede ettim. Üstad’ın geçmiş Ehl-i Sünnet ulemasının Zemahşeri gibi bazı Mutezile imamlarını reddetmemelerini anlatırken söyledikleri gibi.” şeklindeki cümlesinin cevabı şudur: Sen hangi zekayla bunu müşahede ettin (!?)

13- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Giriş’te bazı kavram kullanımları bizim Risale ahlakına uygun değildir: Mesela 10. sayfadaki “Plotinus’un Allah’ı, Musevilik, Hırıstiyanlık ve İslam gibi monoteist dinlerin alemi yoktan vareden Allah’ı değildir.” Bu tür ifadeler Batılı sosyologların ifadeleridir malesef bizim gençlerimiz bunları okuyarak Allah’a ve dine karşı saygısız olan bu ifadeleri kullanmaya alışıyorlar.” şeklindeki cümlesinin cevabı şudur:

Siz de kimsiniz? Sizin Risale ahlakınız hangisi? Metinde geçen; “Plotinus’un Allah’ı; Musevilik, Hıristiyanlık ve İslam gibi monoteist dinlerin, alemi yok iken var eden, yoktan yaratan Allah’ı değildir.” ifadesi, sadece senin zeka seviyendekiler tarafından “Allah’a ve dine karşı saygısızlık” olarak değerlendirilebilir… Metni okuyan normal zekâya sahip hiç kimse böyle bir çıkarımda bulunamaz… Allah kelimesi yerine Tanrı kelimesinin kullanılmaması sadece Risale-i Nur’un diline yabancı düşmemek içindir…

14- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Dolayısıyla Giriş Bölümü tamamen Batılı kaynaklardan felsefenin mahiyetini bize özetleyen bir sunumdan ibarettir. Malesef burada De Lacy O’Leary gibi aşırı önyargılı Müsteşriklerin ve batılı yazarların eserleri kaynak olarak seçilmiştir. Halbuki bu konuda Batı’da daha iyi niyetli ve üstelik en son çıkan kaynakları da kullanarak yazılan eserler var, bunlara müracaat edilmemiştir.” şeklindeki cümlesinin cevabı şudur:

Senin gibi “sözde felsefeciler” ve “nominal profesörler” felsefenin ne demek olduğunu bilemediklerinden, doğal olarak felsefenin mahiyetinin Batılı kaynaklara göre belirlenmesi gerektiğini de düşünemiyorlar… Felsefî düşünceyi icat edenler Batılılar değil de senin gibiler miydi (!?) Felsefenin eleştirisinden bahseden bir çalışma, müsteşriklerin değerlerine mi çağırmaktadır (!?) Böyle bir çıkarım, ancak senin gibi “sözde felsefeciler”  ve “nominal profesörler” tarafından becerilebilir (!?)

15- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Risalelerdeki felsefe eleştirisi Gazali’nin başlattığı “Tehafüt” geleneğinin bir devamı gibi yorumlanmıştır. Bence buna ihtiyatlı yaklaşmak gerekir. Özellikle Üstad’ın filozofları, Dehriyyun (veya Maddiyyun), Tabiiyyun ve Meşşaiyyun diye üç sınıfa ayrıdığını hatırlamıyorum. (s. 42) Üstad bunlar hakkında konuşuyor ama filozofları sınıflandırması diye bir konu Risalelerde geçmiyor.” cümlesinin cevabı şudur:

Bediüzzaman’ın kendisi Gazzalî geleneğini takip ettiğinden bahsederken, senin ihtiyatını kim (şey eder) dikkate alır (!?) Yine; senin zeka parıltısı olarak kullandığın “Üstad bunlar hakkında konuşuyor ama filozofları sınıflandırması diye bir konu Risalelerde geçmiyor.” cümlen, Risale-i Nur’da Dehriyyun (veya Maddiyyun), Tabiiyyun ve Meşşaiyyun ekollerinden bahsedildiğine delalet etmez mi (!?)

  16- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Bence Giriş’te Üstad’ın hayatının anlatılması yersizdir. Sadece bu yönde eser önermek yeterlidir. Çünkü artık Üstad bilinen bir alimdir. Nitekim bu eser de onun hayatı hakkında değildir. Eğer hayatında felsefe eleştirisi ile ilgili bir olay veya yaşantıçizgisi varsa bunlar özetlenebilirdi, aksi halde hayatını anlatmak yersizdir.” cümlesinin cevabı şudur:

Senin gibi “sözde felsefeciler”in ve “nominal profesörler”in bir şeyi yersiz bulmasının, o şeyin hakikaten de yersiz olduğuna delalet ettiğine kim karar vermiş (!?) Bu zeka seviyesiyle kendini alemin mihengi mi sanıyorsun (!?)

Senin gibiler hem Felsefeye hem de Risale-i Nur’a vakıf olsaydı; 50 yıldır yayınlanan Risale-i Nur Külliyatı’ndan SÖZLER mecmuasındaki KONFERANS metninde geçen “Müfessirin Kur’an ve iman hakikatlerini cerh edilmez delil ve hüccetlerle ispat ederek tedris etmesi, yani pozitivizmi (ispatiyecilik) bir esas ittihaz etmiş olması” şeklindeki ifade düzeltilmez miydi???  Bediüzzaman, pozitivist mi??? Bediüzzaman, pozitivizmi bir esas mı ittihaz etmiştir??? Kendisini senin gibi “Nur Talebesi”, “Nurcu” zanneden “bir sürü felsefeci”, “bir sürü sosyal bilimci” acaba niçin bu yanlışı düzeltememiştir???

17- Vukufsuz “ehl-i vukuf”un; “Son olarak keşke Risale-i Nurlara dayalı bir felsefe anlayışı geliştirebilseydik derim. Böylece Üstad’ın bu tür felsefeye teşvik edeceği de görülebilirdi.” cümlesinin cevabı da şudur:

Ey, eblehü’l-bülahadan tebellüh etmiş ebleh! Ey, echel-i cüheladan tecehhül etmiş echel! Vukufsuz “ehl-i vukuf”! Ömrünü nerdeyse tamamen felsefe eleştirisine ve felsefeyle mücadeleye harcamış bir insanın eserlerinden hareketle yeni bir felsefe anlayışı geliştirmeyi düşünmek, Risale-i Nur bilgisine mi delalet eder (!?) Senin gibi, Risale-i Nur camiasına nispetle var olmayan; yaptığı objektif değerlendirmeyle mensubiyeti olmaksızın, Risale-i Nur’u insanlara tanıtmada şöyle ya da böyle katkıda bulunan bir yazarın akademik gayretine engel olmaya cüret, hangi Risale-i Nur ahlakı ve sevgisiyle telif edilebilir???

Bitirirken; okuyucunun, “Prof. Dr.” Alparslan AÇIKGENÇ’in felsefi niteliği hakkında daha net karar verebilmesi için, kendisinin felsefi çalışma zannettiği “Bilgi Felsefesi” (İnsan Yay., İstanbul, 1992.) başlıklı kitabından birkaç cümleyi iktibas etmek istiyorum:

“… hem tarihsel açıdan, hem de zihnimizin yapısı açısından felsefeyi, bir sistem bilimi olarak tanımlamamız yerinde olacaktır.”

“… felsefe, bize göre bir sistem bilimidir.”

“İslam felsefesinde oluşturulmuş beş önemli sistemle karşılaşmaktayız: 1. Meşşailik, 2. Gazali sistemi, 3. İşrakilik, 4. Tasavvuf, 5. Varlıkçı (Vücudiye) sistem.”

“… felsefenin en temel sorunlarından biri olan felah ve hüsranın keyfiyeti, İslam felsefesinin en önemli meselesi olmalıdır.”

İslam’da felsefi düşüncenin doğuşuna temel olarak iki önemli sebep gösterebiliriz: Birincisi, Kur’an’ın düşünceye yönelik tavrı… ikinci önemli etken de Hz. Osman devrinde başlayıp Hz. Ali ve Muaviye çatışması ile daha da önemli boyutlara ulaşan İslam’daki fikir ayrılıklarıdır.”

“Demek ki, İslam’da felsefi düşünce Yunan felsefesi henüz Müslümanlarca bilinmeden çok önce başlamış…”

“Bu tartışmamızdan çıkan sonuca göre, İslam felsefesi, İslami çerçeve içerisinde geliştirilen kuramlar, görüşler ve sistemlerin bulunduğu düşünce birikimidir.”

“İslam felsefesinde özgünlük bulmak istemeyenler, genellikle İslam felsefesini sadece Meşşailik akımından ibaret olarak görmektedirler. Bu da bizce felsefenin, Aristocu anlayışa indirgenmesi demektir ki, bu durumda, bu anlayışa ters düşen bir Kant veya Descartes felsefesini de aynı sonuçla değerlendirmemiz gerekebilir; böylece bu düşünce sistemleri, felsefe olmamakla itham edilebilirler!”

“Konumuzun en garip örneğini aslında Gazali (Ö. 1111) teşkil etmektedir. Zira bu büyük filozof, kendini filozof olarak kabul etmemiştir. Bunun sebebi ise şudur; felsefe, terimi Eski Yunan felsefesi ile İslam’a girdiği için ve Aristo felsefesinin özellikle alemin ezeliyeti, haşrin inkarı ve Allah’ın kainata ve insana müdahalesi gibi konularda Kur’an ile çelişkiye düşen görüşlerini kabullenen kimselere atfedildiği için, “filozof’ tabiri de sadece bu gelenek içerisinde düşünenlere izafeten kullanılmıştır. Hâlbuki bugün bu kelimeyi biz, daha geniş anlamda kullanmaktayız. Bu geniş kullanım içerisinde kelamcıları da, tasavvufçuları da, hatta büyük ölçüde hukuk usulcülerini de filozof olarak kabul edebiliriz.”

“T. J. De Boer, İslam’da Felsefe Tarihi adlı kitabında her felsefi doktrini belli bir yabancı kaynağa bağlayarak sanki İslam’ın bu doktrinlerin oluşmasında hiçbir tarihi etkinliği olmadığı intibaını uyandırmıştır. Bundan da öte bu kötü niyetli adam, Müslüman düşünürleri küçümseyerek sanki kendisi çok büyük filozofmuş gibi onlara tepeden bakılabileceğini ifade etmiştir.”

İslam felsefesiyle ilgili olarak Bertrand Russell şöyle demektedir: Arap felsefesi özgün bir düşünce olarak önemli değildir. İbni Sina ve İbni Rüşd gibi adamlar esasen birer yorumcudurlar. Genel olarak söyleyecek olursak, bu felsefede bilimle uğraşan filozofları Mantık ve Metafiziğe dair görüşleri, Aristo ve Yeni Eflatunculardan; tıptaki başarıları, Galen’den; matematik ve astronomiye dair görüşleri Yunan ve Hint kaynaklarından alımıştır. Tasavvuf ve din felsefelerine de eski eski İran inançları karışmıştır.”

“İslam felsefesi hakkında Russell’ın ne kadar cahil olduğu bu ifadeden anlaşılmaktadır.”

Bertrand Russell’ı cahil olmakla itham eden cehalet timsali sözde felsefeci, “Prof. Dr.” A. AÇIKGENÇ,  cehaletinden aldığı cesaretle nev’i şahsına münhasır, yepyeni bir felsefe tanımı ortaya koyuyor: “… felsefe, bir sistem bilimidir.”

Aynı şekilde yepyeni İslam felsefesi ekolleri icat ediyor: “Gazali sistemi,  Tasavvuf,  Varlıkçı (Vücudiye) sistem.”

Aynı şekilde yepyeni, temel felsefi sorunlar icat ediyor: “ felah ve hüsran sorunu”.

Aynı şekilde, İslam felsefesinin doğuşuna iki temel neden icat ediyor: “Kur’an’ın düşünceye yönelik tavrı… İslam’daki fikir ayrılıkları.”

Aynı şekilde, İslam felsefesinin “Yunan felsefesi henüz Müslümanlarca bilinmeden çok önce” başladığını keşfediyor.

İslam felsefesinin özgünlüğüyle ilgili ileri sürdüğü ifadeler o kadar yeni o kadar yeni ki şeytanın bile akledemeyeceği yenilikte: İslam felsefesini birileri sadece Meşşailik akımından ibaret olarak görüyormuş… Kant ve Descartes felsefesi, Aristo felsefesine ters düştüğü için felsefe olmamakla itham edilebilirmiş… Gazzali; kendini filozof olarak kabul etmese de büyük bir filozofmuş… Filozof’ tabiri, Yunan felsefesi geleneği içerisinde düşünenlere izafe edilemezmiş… Bugün, birileri  “filozof” tabirini daha geniş bir anlamda kullanarak, “kelamcıları da tasavvufçuları da hatta büyük ölçüde hukuk usulcülerini” de filozof kabul etmekteymiş…

Bu cehalet timsaline karşı son sözü Yunus Emre lisanıyla söyleyelim:

                                    İlim, ilim bilmektir…/ İlim, “haddini” bilmektir…

                                    Sen, “haddini” bilmezsen…/ O, nice okumaktır…

                                    Vukufsuz “ehl-i vukuf” sözü, eğri büğrü söyleme…

                                    Seni sigaya çeken bir Molla Kasım gelir… 

                                                                                                               Prof. Dr. Neşet TOKU

NEŞET TOKU’NUN “RİSALE-İ NUR’DA FELSEFE ELEŞTİRİSİ” ADLI ESERİ HAKKINDA RAPOR 

(Hazırlayan: Alparslan Açıkgenç)

Eser’in tahliline adından başlayacak olursak Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi üzerimizde bıraktığı intiba şöyle ifade edebiliriz; Risalelerde “felsefe”ye yöneltilen eleştiriler ve bu eleştirilerin bir değerlendirilmesi yapılacaktır. Risalelerdeki felsefe eleştirilerini az bir Risale kültürü olan herkes bilir. Dolayısıyla bunları çıkarıp okumak ve ne olduğunu öğrenmek için ne felsefeci olmaya gerek vardır, ne de bilim adamı. Bu yüzden olsa gere ki bu eser de gerçekten Risalelerdeki felsefe eleştirilerini güzel bir şekilde derlemiştir.

Zaman Risalelerin felsefe eleştirilerini inceleyen bir felsefeci olursa ve bu felsefeci aynı zamanda bir bir bilim adamı olursa ondan ne beklenir? Aynen az bir Risale kültürü olan felsefeci olmayan ve bilim adamı olmayan zatın okumaları neticesinde ulaştıkları görüşler mi beklenir; yoksa bir bilim adamı özellikle felsefeci olan bir bilim adamından bunların daha derin tahliller ve neticede bir çıkış noktası bulması mı beklenir? Ben bu ikincisini beklerim ve bu yayınlanmak üzere sunulan eserden de beklediklerim bunlardır.

Üzülerek ifade etmek isterim ki bu beklediklerimi bulamadım. O zaman biri bana bu eseri okumak istediğini ve bu yolda benden tavsiye beklediğini soracak olursa, ben Risaleleri okumasını bu eserle zaman kaybetmemesini tavsiye ederdim. Çünkü burada anlatılanlar zaten Risalelerdekinin bir tekrarı, o zaman neden bunları aslından değilde başka birinin lisanından dinleyeyim ki? Şimdi bu çalışma ile ilgili bazı hususları dile getirmek istiyorum:

1.    Şimdi kitabın adı ile kitabın içindekileri kıyaslıyalım, bakalım gerçekte anlatılanların kitabın adı ile ilgisi var mı? Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi; 1. Bölüm: Risale-i Nur’da Hakikat Tartışması; 2. Bölüm: Risale-i Nur’da Varlık ve Bilgi Problemi; 3. Bölüm: Risale-i Nur’da İnsan Problemi. Eserde sadece üç bölüm bulunmaktadır. Şimdi bu bölümlerin başlığını okuyan birisine “içindekileri bu sorunlar olan eserin adını tahmin ediniz?” diye sorulsa acaba Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi diyen çıkar mı?

2.    Şimdi aynı soruyu her bir bölüm için soralım yine aynı sorunla karşılaşırız. Mesela, 2. Bölüm’de Risale-i Nur’da Varlık ve Bilgi Problemi başlığı kullanılmış ama içinde anlatılanlar şunlar: 2.1. Allah-Âlem İlişkisi; 2.2. Nübüvvet; 2.3. Haşir. Peki Bilgi Problemi bunların neresinde? Haydi diyelim ki, 2.4. Bilgi diye bir başlık eklendi, peki Allah-Âlem İlişkisi, Nübüvvet ve Haşir.gibi konular ne zaman “varlık sorunu” oldular? Felsefeciler gayet iyi bilir ki, “Varlık Sorunu” denildiğinde ontoloji akla gelir. Onun için ben de tabii olarak bu başlığı görünce Risale-i Nur’da geliştirilen ontolojinin anlatılmasını bekledim ancak bunu görmedim. Evet, denebilir ki, Allah, nübüvvet ve haşir konularının ontoloji ile bağlantısı var o yüzden buraya aldım, ama o zaman ontolojinin kendisi nerede? Yani varlık nedir, nasıl sınıflandırılır, gerçek varlık, vacib, mümkün vs bir sistem içerisinde işlendikten sonra bu konulara yer verilebilir ama ontolojiyi ilgilendirdiği nisbette.

3.    Çalışmayı genel olarak değerlendirecek olursak diyebiliriz ki, felsefi açıdan çok sorunlu bir çalışma. Giriş bölümünde felsefenin mahiyeti, felsefi (!) açıdan ortaya konmaya çalışılmış ama gözden kaçan önemli bir husus var: Burada felsefe, dinsiz (Üstad’ın tabiriyle) filozoflar felsefeyi nasıl anlamışsa öylece bir sunulmuş. Ben felsefeyi Aristoteles gibi veya Nietzche, Jaspers, Heidegger, Hegel, Marx gibi anlamak zorunda mıyım? Yoksa benim Üstad’ım Risalelerde bana bir ölçü vermiş bende o ölçüyü kullanarak mı felsefeyi tanımlamaya çalışırım? Gönül isterdi ki, eserin yazarı da bunu yapmaya gayret etsin. Malesef Giriş Bölümüçok problemli. Neden batılı tasvirle saf zihinlerin idlaline yol açalım? Bazan Batılın tasviri faydalı olabiliyor.

4.    Ben felsefede bunu müşahede ettim. Aynen Üstad’ın geçmiş Ehl-i Sünnet ulemasının Zemahşeri gibi bazı Mutezile imamlarını reddetmemelerini anlatırken söyledikleri gibi.

5.    Giriş’te bazı kavram kullanımları bizim Risale ahlakına uygun değildir: Mesela 10. sayfadaki “Plotinus’un Allah’ı, Musevilik, Hırıstiyanlık ve İslam gibi monoteist dinlerin alemi yoktan vareden Allah’ı değildir.” Bu tür ifadeler Batılı sosyologların ifadeleridir malesef bizim gençlerimiz bunları okuyarak Allah’a ve dine karşı saygısız olan bu ifadeleri kullanmaya alışıyorlar. Malum Batı’da Hz İsa’ya inanalar bile Allah’ın elçisini tezyif edici ifadeler kullanıyorlar, biz bunu dindeki edebe sığmadığı için kullanmayız. Bu yüzden bu ifadele yerine “Plotinus’un Allah anlayışı” gibi ifadeleri tercih etmeliyiz. Buralarda “Tanrı” kelimesini de kullanabiliriz, çünkü bu filozofların Allah anlayışıİslam’da anlatılan Marifetullah’tan çok uzaktır. Yine Batılı bir kelime olan “monoteism” yerine “tevhid” kelimesini tercih ederdim. Dolayısıyla Giriş Bölümü tamamen Batılı kaynaklardan felsefenin mahiyetini bize özetleyen bir sunumdan ibarettir. Malesef burada De Lacy O’Leary gibi aşırıönyargılı Müsteşriklerin ve batılı yazarların eserleri kaynak olarak seçilmiştir. Halbuki bu konuda Batı’da daha iyi niyetli ve üstelik en son çıkan kaynakları da kullanarak yazılan eserler var, bunlara müracaat edilmemiştir.

6.    Risalelerdeki felsefe eleştirisi Gazali’nin başlattığı“Tehafüt” geleneğinin bir devamı gibi yorumlanmıştır. Bence buna ihtiyatlı yaklaşmak gerekir. Özellikle Üstad’ın filozofları, Dehriyyun (veya Maddiyyun), Tabiiyyun ve Meşşaiyyun diye üç sınıfa ayrıdığını hatırlamıyorum. (s. 42) Üstad bunlar hakkında konuşuyor ama filozofları sınıflandırması diye bir konu Risalelerde geçmiyor.

7.    Bence Giriş’te Üstad’ın hayatının anlatılması yersizdir. Sadece bu yönde eser önermek yeterlidir. Çünkü artık Üstad bilinen bir alimdir. Nitekim bu eser de onun hayatı hakkında değildir. Eğer hayatında felsefe eleştirisi ile ilgili bir olay veya yaşantı çizgisi varsa bunlar özetlenebilirdi, aksi halde hayatını anlatmak yersizdir.

8.    Son olarak keşke Risale-i Nurlara dayalı bir felsefe anlayışı geliştirebilseydik derim. Böylece Üstad’ın bu tür felsefeye teşvik edeceği de görülebilirdi.

Bunların dışında kitabın daktilo nüshası üzerinde de işaret ettiğim bir çok husus bulunmaktadır. Burada özetlediğim noktalar bence eserin basılmaması gerektiğine dair yeterli nedenlerdir. Elbette ki nihai takdir hakkı Yayınlar müdürümüzündür. Ancak şahsi değerlendirmelerim sadece bu hususları gündeme getirmektedir.

Saygılarımla arz ederim.

Prof. Dr. Alparslan Açıkgenç

FATİH ÜNİVERSİTES FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ / FELSEFE BÖLÜMÜ /İSTANBUL

        Bu yazı 1996 yılında, kaleme alınmış, fakat o tarihlerde henüz genç bir araştırma görevlisi olmam hasebiyle, değer verdiğim ve sevdiğim birkaç profesörün ısrarı ve gösterdikleri gerekçelerin o gün itibarıyla makul oluşu sebebiyle maalesef yayınlatılamamıştır. Yayınlatılamamıştır ama yazı muhatabına gönderilerek icabeden ihtardan da geri durulmamıştır (Aşağıda, yazının muhatabının o tarihte bana gönderdiği cevabî yazıyı da göreceksiniz.)… Yazının muhatabı yapılan ikazlardan hiçbir ders çıkarmamış olmalı ki kitabını farklı farklı yayın evlerine bastırtmaya halâ devam etmektedir… Durum böyle olunca umarım o değerli profesörler, yazının bugün itibarıyla yayınlanmaması hususunda, artık herhangi bir makul gerekçe ileri sürmeyeceklerdir…

Aslında yazı 1988′de yani aşağıda sözünü edeceğim acemi intihalcinin “Doktora Tezi” diyerek görücüye çıkardığı kitabın basıldığı yıl yazılacaktı fakat böyle bir intihali havsalam bir türlü almadığı için o tarihte bozuk halet-i ruhiye ile geçiştirilen üç-beş günlük refleksiv bir tepki olarak kalmıştı. Havsalam almıyordu çünkü bu işi acemi intihalci tek başına kotaramazdı. Kotaramazdı çünkü “doktora danışmanı” Türk Felsefe Derneği Başkanı, “felsefi sağ kanadın duayeni” (!?) Prof. Dr. Necati ÖNER‘di. Kotaramazdı çünkü, doktora savunması “ehemm” felsefe profesörleri (!?) karşısında yapılıyordu. Kotaramazdı çünkü “eser” Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yayına değer bulunuyor ve yayınlanıyordu. O halde nasıl??? Acaba ahbap-çavuş ilişkileri olabilir miydi???  İşte bu çetrefil (!?) mesele o günlerde, nasılsa hakikatşinas ve daha kıdemli bir felsefeci çıkıp hesap sorar düşüncesiyle tarafımdan sesli olarak sorgulanmamıştı… Ayrıca o tarihlerde, söz konusu zevatın öğretim üyesi oldukları Felsefe Bölümü’nde maalesef lisans öğrencisiydim ve herhalde sorgulasaydım, beni bölümden mezun etmezlerdi… Her doğruyu her yerde söylemek gerekmez, derler ya öyle oldu…

Yazının o tarihte değil de şimdi (1996’da) seslendiriliş sebebine gelince: Birincisi, o hakikatşinas felsefecinin ortaya çıkmaması; ikincisi, son zamanlarda bu nevi olayların artık vaka-i adiyeden görülmemeye başlanması; üçüncüsü ve daha da önemlisi Türk Felsefe Derneği Başkanlığı görevini yürüten sayın danışman Prof. Dr. Necati ÖNER‘in ve adını zikredeceğim acemi intihalcinin Pamukkale Üniversitesi bünyesinde Kasım 1996’da “ahlak felsefesi” ağırlıklı müşterek bir felsefe kongresi organize ederek ahaliye ahlaktan dem vurmalarıdır. “Ellere talkın bize salkım” akidesi vicdanımı yeniden harekete geçirdi ve her zaman bizim halet-i ruhiyemiz bozulacak değil ya biraz da acemi intihalcinin ve ona göz yuman hamilerinin halet-i ruhiyeleri bozulsun, dedim ve işte bu yazı ortaya çıktı…

İntihale maruz kalan eserin künyesi: Murtaza KORLAELÇİ, Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi, İnsan Yayınları, İstanbul, 1986.

İntihalcinin eserinin künyesi: Mehmet AKGÜN, Materyalizmin Türkiye’ye Girişi, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1988.

Pamukkale Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü Başkanı olan intihalci Prof. Dr. Mehmet AKGÜN‘ün acemiliği şurada: Hani insan bir kitap yazar da kitabında bazı yerleri, fakat sadece bazı yerleri bir başka kitaptan bir takım değişikliklerle aktarır ve kendi düşünceleriymiş gibi kaynak göstermez, bunu da anlayan anlar anlamayan anlamaz ya da Allah’ından bulsun, denir ve bir şey söylenmeden geçilir ya… AKGÜN’ünkü öyle değil… Açık açık intihal… Bir eserin 100-150 sayfalık bir kısmı noktasıyla, virgülüyle, dipnotlarıyla, başlıklarıyla ve “önsöz”ünden başlamak üzere bütün bir iskeletiyle aynen alınır ve yalnızca konu farklılığından ötürü “Pozitivizm” yerine “Materyalizm” kelimesi konur ve üç-beş şahıs ismi dışında form ve muhteva aynen muhafaza edilir ve ona da benim “orijinal tezim” denir ya… İşte AKGÜN’ünkü o cinsten…

Acemi intihalci şunu yapabilirdi: Çalıştığı konuyla ilgili Türkçe’ye tercüme ihtimali olmayan bir yabancı dilde, öyle bir eser bulabilirdi ki kolay kolay kimse ulaşamaz, kütüphane raflarında tozlanıp durur ve hatta kitap kurtları bile yaklaşmaz, yani yok hükmündedir; böyle bir eseri alıp tercüme edebilir ve belki bir şeyler de katarak “benim tezim” diyebilirdi ve kimse de herhalde buna bir şey demezdi (Ne yazık ki acemi intihalci herhangi bir yabancı dili de yeterince bilmiyor) amma ve lakin intihal edilen eser kendi branşında, kendi camiasına mensup birisi tarafından ve aynı danışmanın nezaretinde ve yine doktora tezi olarak hazırlanmış ve de yayınlanmışsa her halde ki ona denilecek çok şey olur… Danışman aynı olunca, insan, anonim bir faaliyet mi yürütülüyor diye düşünmekten de kendini alamıyor (!?)

İntihalin kayıtlarına geçmeden önce, bir ara girizgâhın okuyucuyu sıkmayacağını ümit ediyorum: Kimileri katılmasa da Ortaçağ Skolastik Felsefesinin temel özelliğinin “dediler ve kodular”dan ibaret, beyhude “külliler” tartışması olduğu söylenir. Bu “dediler ve kodular” koca karıların değil, sözde felsefecilerin “dedi-kodu”sudur. Aklın nuru ve vicdanın ziyasından nasipsiz olan felsefecilerin… Onların “idol”leri vardır; tiyatro idolleri, soy idolleri, çarşı idolleri ve mağara idolleri. Hakikate karşı duran idoller… Üstelik bu idoller hakikatin kılavuzu olan düşünsel eylemle, felsefeyle maskelenirler… Felsefe adına, felsefeyi yıkarcasına… Böylesi felsefeciler idollere tapınırlar. Yanılmaz kitapları, yanılmaz hocaları, yanılmaz insanlıkları, yanılmaz benleri ve yanılmaz tilcikleri (jargonları) vardır onların… Onlar, hakikati arayan hakikat düşmanlarıdır (!?)

İdolalarla ayakta duran statükoyu muhafaza, onlara tapınan ve ondan nemalananların ne kadar yararınaysa hakikatin ve hakikat taraftarlarının da o kadar zararınadır. İdolacılık, yalnızca Ortaçağ Skolastik Felsefesinin bir özelliği olarak nitelendirilemez. İntihallerin statüler kazandırdığı ve unvanlar bahşettirdiği “Türk Akademyası”nın da bir özelliğidir… Mademki gerçek felsefe eleştirel düşünebilmek ve hakikati ortaya çıkarmaktır, elbette ki bunu yapmak hakiki felsefecilerin mesuliyetidir… Sözde felsefeciler, minareyi kılıf bile uydurmadan çalmaya cüret edebiliyorlarsa bu biraz da hakiki felsefecilerin mızrağın çuvala girdirilemeyeceğini öğretmemelerinden ötürüdür…

Gelelim intihalin kayıtlarına: Evvela intihalcinin noktası ve virgülüyle intihal ettiği kısımları, intihal ettiği kitapla başlıklar halinde ve kitaplardaki şekliyle örneklendirelim:

Murtaza KORLAELÇİ  

 II. Bölüm: Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi Sırasındaki Türk Fikir Dünyası, s. l71.

a) Osmanlılarda İlim Anlayışı, s. 171.

b) Osmanlılarda Eğitim Anlayışı, s. 179.

d) Batıyla İlk İlişkiler, s. 190.

e) Eğitimde Yenilik Hareketleri, s. 195.

 Mehmet AKGÜN

 II. Bölüm: Materyalizmin Türkiye’ye Girişi Sırasındaki Türk Fikir Dünyası, s. 59.

II. l. Osmanlılarda İlim Anlayışı, s. 59.

II. 2. Osmanlılarda Eğitim Anlayışı, s. 69.

II. 3. Batıyla İlk İlişkiler, s. 79.

II. 4. Eğitimde Yenilik Hareketleri, s. 96.

Her iki kitapta da ikinci bölümlerin tüm başlıklarıyla aynı olması okuyucuyu muhtemeldir ki “Acaba ‘telepatik’ midir?” diye düşünceye sevk edebilir (!?) Ancak aşağıda metinleri karşılaştırdığımızda her halde aynı okuyucu telepatinin bu kadarına da “pes doğrusu” diyecektir…

KORLAELÇİ‘nin kitabının 3. ve 4. bölümlerindeki bazı temel başlıklar da intihalci AKGÜN‘ün kitabının 3. ve 4. bölümlerinde aynı ‘telepati’den olmalı,  ufak tefek değişik versiyonlar şeklinde yer almıştır. Tabii metinler de öyle…

Konu Başlıklarından Örnekler:

KORLAELÇÎ

III. Bölüm: Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi, s. 201.      

a) Tercümeler, s. 201.                                                      

b) Dernekler, s. 204.                                                        

IV. Bölüm: Pozitivizmin Türkiye’deki İlk Etkileri, s. 217.      

a) Kuruluşlarımız, s. 217.                                                              

l. Pozitivizmin Etkisinde Kalan Fikir Adamlarımız, s. 226.      

Beşir Fuad, s. 227-245.

 AKGÜN

III. Bölüm: Materyalizmin Türkiye’ye Girişi, s. 107.

III. l. l. Tercümeler, s. 107.

III. 2. Kuruluşlar ve Mecmualar, s. 113.  

IV. Bölüm: Materyalizmin Türkiye’ye Girmesinde

Etkili Olan Fikir Adamlarımız, s. 161.

IV.1.2. Beşir Fuad, s. 185-191.                                                    

 METİNLERDEN ÖRNEKLER:

ÖNSÖZ:

KORLAELÇİ’nin ifadeleri:

“Konumuzun seçiminden çalışmamızın bitimine kadar en büyük yardım, ilgi ve teşviklerini hiçbir zaman esirgemeyen Muhterem Hocam Prof. Dr. Necati ÖNER‘e teşekkürü ifası gerekli bir borç bilirim.”

AKGÜN‘ün ifadeleri:

“Konumuzun seçiminden çalışmamızın bitimine kadar en büyük yardım, ilgi ve teşviklerini hiçbir zaman esirgemeyen Muhterem Hocam Prof. Dr. Necati ÖNER‘e teşekkürü ifası gerekli bir borç bilirim.”

Okuyucuya her iki “önsöz”deki bu ayniliğin sebebinin felsefî literatür için “hamdele”, “salvele” ve “besmele”  hükmünde olmadığını hatırlatmak isterim… Tabii ki intihalci açısından öyle olup olmadığını da ona sormamız lazım…

            II. Bölümden Örnekler:

KORLAELÇİ: Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi Sırasındaki Türk Fikir Dünyası

a. Osmanlılarda İlim Anlayışı (s. 171.)

Osmanlılardaki ilim anlayışı şüphesiz İslamın ilim anlayışından doğmaktadır. Bu bakımdan ilk defa İslam’ın ilim anlayışı ile işe başlamak yerinde olur. Bu husus tek başına ciltler dolduracak bir konu olmasına rağmen biz gayet kısa olarak belirtmeye çalışacağız.

İslam’da ilmin tanımını Peygamber Efendimiz, Ebu Davud ve İbn Mace’nin rivayet ettikleri bir hadiste şöyle belirtmektedir: “İlim ancak kuvvetli bir ayet veya kaim ve sahih bir sünnet veya adaletli bir farizeden ibarettir.” El-Nessi’den nakledilen diğer bir hadiste ise “ilim üçtür: Manası açık bir ayet ve doğruluğu sabit bir sünnet, bir de bilmiyorum sözüdür.” diye buyurur.

           Bu hadis-i şeriflerden anlaşılacağı üzere İslam dini yeni doğduğu zaman, dinî ilimlerin dışında başka bir ilim kabul etmemektedir. Zamanla İslamiyet’in yayılması ile Müslümanlar çeşitli medeniyetlerle karşılaştılar. Dolayısıyla ilmî alış verişler başladı. Bu bakımdan İslam aleminde biri kaynağım dinden alan, diğeri de başka medeniyetlerden kaynaklanan iki tür ilim söz konusudur.

            Kaynağım dinden alan ilimler naklî ilimler olup Kur’an-ı Kerim ve Sünnettir. Bu iki ilimden tefsir, kıraat, hadîs, usul-ü hadîs, fıkıh, usul-ü fıkıh, kelam ilimleri doğdu. Kur’an ile hadis ilmi Arapça olduğundan bu ilimleri iyice anlayabilmek için her şeyden önce Arap dili ile ilgili bilimleri öğrenmek mecburiyeti vardır. Dolayısıyla bu dil ile ilgili ilimler: Lügat, nahiv, beyan ve edebiyat kendiliğinden ortaya çıktı.

            Başka medeniyetlerden kaynaklanan aklî ilimler ise iki gruba ayrılabilir: “Birincisi; felsefe, matematik, astronomi, tıp gibi rasyonel ve tecrübî ilimlerdir. Bu sahada İslam dünyasına en çok tesir icra eden Yunan medeniyetidir. Bu medeniyetten birinci derecede tercüme edilen eserler Aristo, Euklides, Hipokrat, Calinos, Plotin, Batlamyus, ikinci derecede Eflatun’un eserleridir. En çok üzerinde durulan düşünür Aristo olmuştur. İkincisi; eski Mezopotamya medeniyetinin tesiriyle giren sihir, tılsımlar gibi “occulte” bilgilerdir.”

Görüldüğü gibi Hicri birinci asırda İslam aleminde üç çeşit ilim anlayışı yer almaktadır: l-İslam’dan kaynaklanan dinî ilim anlayışı, 2-Daha ziyade Yunan medeniyetindenkaynaklanan rasyonel bir ilim anlayışı, 3-Mezopotamya medeniyetinden kaynaklanan “occulte” bir ilim anlayışı.

            İslam düşünürlerince uzlaştırılmayan bu üç tür ilim anlayışı Farabî (öl. H. 339/950), Haverezmî (öl. H. 387/997), ve İbn Sina (öl. H. 428/1036)’nın ilimleri tasnifinde kısmen görülür. Gazzalî (öl. H. 505/1111) ve daha sonraki alimlerin ilimleri tasnifinde ise her üç anlayışa mensup ilimler yer alır. Genel olarak Aristo’nun etkisinde kalan İslam düşünürlerinden “Farabî ve İbni Sina, Aristo’nun ilim tasnifini esas olarak almıştır, diğerleri ise bu esasa İslamî ilimleri eklemişlerdir.”

 AKGÜN: Materyalizmin Türkiye’ye Girişi Sırasındaki Türk Fikir Dünyası

II.1. Osmanlılarda İlim Anlayışı (s. 59)

Osmanlıların ilim anlayışlarının İslamiyet’in ilim anlayışından kaynaklandığı bilinen bir husustur. Bu sebeple konumuza ilk önce İslamiyet’in ilim anlayışından misaller vererek başlamak istiyoruz. Ancak burada şunu belirtelim ki, bu mevzuu muhtevası oldukça geniş olan bir mevzuudur. Bunun için sadece konumuza ışık tutması bakımından bazı önemli noktalara kısaca değineceğiz.

Ebu Davud ve İbn Mace’nin rivayet ettikleri bir hadiste: Hz. Muhammed ilimle ilgili olarak şunları söyler: “İlim, ayet-i muhkemat veya sünneti kaime ve adil bir farizadır”. Aynı manayı ifade eden El-Nesai’nin rivayet ettiği hadiste ise, “ilim üçtür: manası açık bir ayet ve doğruluğu sabit bir sünnet, bir de bilmiyorum sözüdür.”

Zikredilen hadislerden de anlaşılacağı gibi İslamiyet’in ilk zamanlarında dinî bilgilerin dışındaki bilgiler ilim olarak kabul edilmemektedir. Ama zamanla İslamiyet’in gelişip yayılması neticesinde, içtimaî şartlanın zorlanması ve İslamların başka medeniyetlerle teması, ilim kavramının muhtevasının genişlemesine sebep oldu. Bu şekilde İslam medeniyetinde uğraşılan ilimlerin menşeini iki ayrı sahada aramak doğru olur. Birincisi bizzat İslam dini, ikincisi de İslamların temas ettikleri eski medeniyetlerdir. Bu sebeple insanların şehir ve bölgelerde birbirlerinden öğrenerek naklede geldikleri ilimler ikiye ayrılmaktadır:

l- Naklî ilimler: Kaynağını dinden alan ilimlerdir. Bu ilimlerin her biri şeriat! vazedenden nakil ve rivayet edilen haberlere dayanır. Esas ve usulleri öğrenilirken akla dayanılmaz. Ancak meselelerin dal ve budaklarım asıllara bağlamak hususunda aklın yardımına başvurulur. Naklî ilimlerin her birinin, temel ve dayanağı, Kur’an ayetlerinden ve Peygamberin hadis ve sünnetlerinden ibaret olan şer’î delillerdir. Allah’ın kitabım ve Peygamberinin hadislerim anlatmak ve açıklamak üzere vazedilen ilimler de şer’î ilimlerdendir. Bundan sonra Kur’an dili olan Arap dili gelir. Naklî ilimler kısımlara ayrılır:

a) Tefsir ilmi: Kuran’ın ayetlerinin incelenmesiyle ilgili olan ilimdir.

b) Kıraat ilmi: Kuran’ın kendisine, Peygamberden nakil ve rivayet edilen bilgilere başvurulması; hafızların Arap lehçelerine göre kıraatlerine ait olan çeşitli rivayetlerin öğrenilmesi gibi hususlar kıraat ilmiyle ilgilidir.

c) Hadis ilmi: Hadisleri rivayet edenlerin ahlak ve adalet gibi durumları incelenir. Bu incelemeler neticesinde haberlerin doğruluğu ispat edilirse bunlar tarafından rivayet edilen hadislere göre amel etmek vacip olur. Bu hususlarla ilgilenen ilim de hadis ilmidir.

d) Usul-ı Fıkıh ilmi: Hükümleri Kur’an ve hadisten istidlal edip, usul ve kanuna uygun olarak, ayet ve hadislerden hükümler çıkarmanın metodunu öğreten ilimdir.

e) Fıkıh ilmi: Usul-ı Fıkıh ilminin kanun ve kaidelerine dayanarak, ayet ve hadislerden hükümler çıkarmak suretiyle Allah’ın emir ve yasak ettikleri şeyleri bildiren ilimdir.

f) Kelam timi: îman akidelerini aklî delillerle ispat eden ilimdir.

g) Dil ile İlgili Olan İlimler: Kur’an ile hadisleri anlayabilmek için önce Arap dili ile ilgili olan ilimleri bilmek gerekir. Bu ilimler, lügat, nahiv, beyan ve edebiyat ilimleridir. İşte yukarıdan beri dokümanını yaptığımız ilimler İslam dini ile ilgili olan ilimlerdir.

2- Aklî İlimler: Hikmet ve felsefeyle ilgili olan ilimlerdir. İslam dünyasına başka medeniyetlerle temas sonucu girmiştir. Bu bilgiler iki gruba ayrılabilir:

a) Felsefe, matematik, astronomi, tıp gibi rasyonel ve tecrübî bilgilerdir. Bu sahada İslam medeniyetine en çok etki eden Yunan medeniyetidir. Bu medeniyetten birinci derecede Aristo, Euklides, Hipokrat, Calinos, Plotin, Batlamyus; ikinci derecede Eflatun’un eserleri tercüme edilmiştir. En çok üzerinde durulan düşünür ise Aristo olmuştur.

b) Eski Mezopotamya medeniyetlerinin tesiriyle giren sihir, tılsımat gibi “occulte” bilgileridir.

Bu şekilde menşeini iki ayrı sahada gördüğümüz İslam ilmi Hicri l. asırdan itibaren üç çeşit ilim anlayışının etkisi altında kalmıştır. l- İslam dininden kaynaklanan ilim anlayışı, 2- Daha ziyade Yunan medeniyetinin etkisi alımda kalan rasyonel bir ilim anlayışı, 3- Mezopotamya medeniyetinden kaynaklanan sihire dayalı bir ilim anlayışı, bu üç çeşit ilim anlayışı İslam düşünürlerince uzlaştırılmamıştır. Ancak her mütefekkir ilim tasniflerinde birbirinden farklı olan bu üç grubu bir araya toplamış değillerdir. Farabî, ilim tasnifinde önce ikinci anlayış içindeki ilimlere yer vermiş, sonradan birinci anlayış içinde ilim telakki edilen fıkıh ve kelamı da ilimler arasına almıştır. Üçüncü telakkiyi ise kabul etmemiştir. Havarezmî (öl, 997), “occulte” bilgileri dikkate almamış, diğer iki telakkiyi benimsemiş, “occulte” bilgilere de yer vermiş, fakat dini ilimleri tasnifine almamıştır. Gazzalî (ol. 1111) ve daha sonra gelenlerde ise her üç telakkiye göre ilim sayılan bilgiler, ilim tasniflerinde zikredilmiştir.

Şimdi İslam kültür dünyasındaki ilim anlayışını daha iyi anlayabilmek için yukarıda adı geçen İslam düşünürlerinin ilim tasniflerini gözden geçirelim. Bu tasnifler daha sonra yapılan tasniflerin kaynağını oluşturdukları için de önemlidir.

İslam düşünürleri ilim tasniflerinde esas itibariyle Aristo’dan mülhemdirler. Özellikle Aristo’nun etkisinde kalan Farabî ve İbni Sina onun ilim tasnifini esas almışlar, diğerleri ise bu esasa İslamî ilimleri eklemişlerdir.

KORLAELÇİ:

Farabî’nin İlimleri Tasnifi:

“Aristo’dan sonra gelen” anlamında “Muallim-i Sanî” unvanım alan Farabî, Aristo’ya sadık kaldığı tasnifinde ilimleri nazarî ve amelî ilimler diye ikiye ayırır. Nazari ilimler, İlm-i tealim (Riyaziye), İlm-i tabiî ve İlm-i ilahî (Metafizik) olarak üç; amelî ilimleri ise ahlak ve siyaset diye ikiye ayırır. İlimlerin sayımı adlı eserinde ise ilimleri beşe böler. Bunlar da “l-Dil ilmi, 2-Mantık ilmi, 3-Talimi ilimler, 4-Tabiat ilmi ve ilahiyat ilmi, 5-Medenî ilmi, Fıkıh ilmi, Kelam ilmi”dir.

AKGÜN:

Farabî’nin İlim Tasnifi:

O, ilimleri amelî ve nazari ilimler olmak üzere ikiye ayırır. Nazari ilimler, ilm-i tealim (riyaziye), ilm-i tabiî, ilm-i ilahî olmak üzere üçe; amelî ilimler de, ahlak ve siyaset olmak üzere ikiye ayrılır. Mantığı ilimlerin üzerinde kabul ettiğinden bu tasnife dahil etmemiştir. İlimlerin Sayımı isimli eserinde ise ilimleri beşe ayırır: l. Dil ilmi, 2. Mantık ilmi, 3. Talimi ilimler, 4. Tabiat ilimleri ve ilahiyat, 5. Medenî ilmi, fıkıh ilmi, kelam ilmi. O, ilk tasnifinde Aristo’ya bağlı kalmış, ikinci tasnifinde ise ondan farklı bir tasnif vermiştir.

KORLAELÇİ:

Havarezmî’nin İlimleri Tasnifi:

Havarezmî’nin ilimleri tasnifi, Farabî’ninkinden farklıdır, ilimleri, ilkin, ulum-u şer’iye ve alet ilimleri ile ulum-u acem diye ikiye böler. Bu ayırma daha sonra gelen İbn Sina hariç bütün İslam düşünürlerinde görülür. Sonradan bu iki ayırma şer’î ilimler veya aklî ilimler, nakli ilimler diye adlandırılırsa da bu adlandırmadan kastedilen mana aynıdır.

Havarezmî ulum-u şer’iye ve alet ilimleri olarak usul-ü fıkıh, fıkıh, kelam, lügat, şiir, aruzu sayar. Ulum-u acem ise dış medeniyetlerden gelen ilimlerdir. Bunları da Aristo geleneğine uygun olarak Farabi’nin birinci tasnifi gibi nazarî ve amelî diye ikiye ayırır. Sonra bunları da üçer  üçer kısımlara böler. Burada Farabî’den farklı olan taraf amelî ilimlere tedbir-i menzil diye üçüncü bir ilim eklemiş olmasıdır.

AKGÜN:

Havarezmî’nin İlim Tasnifi:

Mefatih-ul-Ulum isimli eserinde ilimleri şer’i ilimler, alet ilimleri ile acem ilimleri olmak üzere ikiye ayırır. O, şer’î ilimler ve alet ilimleri olarak usul-ı fıkıh, fıkıh, kelam, lügat, şiir ve aruzu sayar. Acem ilimleri ise dış medeniyetlerden gelen ilimlerdir. Bunları da Aristo geleneğine uygun olarak nazarî ve amelî olarak ikiye ayırır. Sonra bunları üçer üçer kısımlara böler. Burada Farabî’den farklı olarak amelî ilimlere, tedbir-i menzil diye üçüncü bir ilim eklemiştir.

KORLAELÇİ:

İbn Sina’nın ilimleri Tasnifi:

Aristo ve Farabî’nin ilimler tasnifinin etkisinde kalan İbni Sina onlardan farklı bir sınıflama ortaya kor. İlimleri madde ile şekil münasebeti bakımından üçe ayırır.

1- Maddesinden ayrılmamış bulunan şekillerin ilmi: Bunlar  İbn Sina için tabiat ilimleri veya aşağı ilimler (el-ilm-ül-esfel)dir.

2- Maddesinden tamamen ayrı olan şekillerin ilmi: Bunlar metafizik ve mantık veya yüksek ilimler (el-ilm-ül-alî)dir.

3- Maddesinden ancak zihinde ayrılan, hazan onunla bir, bazan ayrı olan şekillerin ilmi: Matematik veya orta ilimler (el-ilm-ül-evsat)dır. Bu ilimler yüksek ve aşağı ilimler arasında bir köprü vazifesi görürler.

            İbni Sina, Aristo gibi felsefeyi iki kısma ayırır: l- Nazarî hikmet, 2- Amelî hikmet. Bunlardan nazari hikmet ilm-i tabiî, ilm-i riyaziye, ilm-i ilahiyi ihata eder. Ameli hikmetse ilm-i ahlak, ilm-i tedbir-i menzil, ilm-i siyaseti ihata eder. Nazarî hikmetin kapsamına giren ilimler yalnız bilgiye aittirler. Bunlar birer nazariye olup eylemle ilgileri yoktur. Ameli hikmetin kapsamına giren ilimlerse hem bilgiye hem de eyleme aittirler.

Tasnifinde Havarezmî’nin ulum-ü şer’iye dediği İslami ilimlere yer vermeyen İbn Sina, bu tasnifine “occulte” bilgileri dahil ederek bunları tabiî ilimler içinde zikreder.

AKGÜN:

İbn Sina’nın İlim Tasnifi:

İbn Sina, Aristo ve Farabî’nin sınıflamalarından mülhem olmakla birlikte yeni bir ilimler sınıflaması ileri sürer. O, ilimleri madde ve suretin münasebeti bakımından üçe ayırır: 1-Maddesinden ayrılmamış olan suretlerin ilmi: Tabiat ilimleri ve aşağı ilimlerdir. 2-Maddesinden tamamen ayrı olan suretlerin ilmi: Metafizik ve mantık veya yüksek ilimlerdir. 3-Maddesinden ancak zihinde ayrılan, bazen onunla beraber, bazen ayrı olan suretlerin ilmi: Matematik veya orta ilimlerdir. Bu ilimler yüksek ve aşağı ilimler arasında bir köprü olduğundan İbn Sina, matematik ilimlere büyük önem verir. Matematikten mantığa ve oradan metafiziğe geçer.

İbn Sina, ayrıca Aristo geleneğine uygun bir şekilde felsefeyi ikiye ayırır: A-Nazarî hikmet, B-Amelî hikmet. Birincisinde, tabiat felsefesi, matematik felsefe ve metafizik vardır. O sadece bilgiye aittir, eylemle ilgisi yoktur, ikincisi, hem eyleme, hem de bilgiye aittir: Medenî hikmet veya siyaset, ev hikmeti veya ekonomi, ahlakî hikmet kısımlarım ihtiva eder. Bu arada feraset, tılsımat, nirenciyat gibi sihri bilgileri de tabiî ilimlerin dalları olarak sayar.

KORLAELÇİ:

İmam-ı Gazzalî’nin İlim Tasnifi:

İslam aleminde görülen, yukarıda belirttiğimiz her üç ilim anlayışım bir arada zikreden Gazzalî, ilk defa ilimleri iki kısma ayırır: 1- Şer’î ilimler, 2- Şer’î olmayan ilimler, Şer’î ilimler. Peygamberlerin (A.S.V.) getirdiği ilimlerdir. Şer’î ilimlerin kaynağım Allah’ın Kitabı, Resulün Sünneti, Muhammed Ümmetinin icmaı ve Sahabe-i kiramın eserleri meydana getirir. Şer’î ilimlerin başlangıcında lügat ve nahiv ilmi söz konusudur. Esasta şer’i olmayan lügat ve nahiv ilmi, Kur’an ve Hadisleri öğrenmeye yardım eden en belirli aletlerdir. Bunlar şer’î ilimleri bilip iyice öğrenmek için zarurî ve büyük bir ihtiyaçtır. Asıl şer’î ilimlerse ilm-i kıraat, ilm-i tefsir, usul-ü fıkıh, fıkıh, usul-ü hadis ve hadis ilimleridir.

Gazzalî şer’î olmayan ilimleri de üç kısma ayırır: l- Öğülen (Mahmud) ilimler. Bunlar dünya işlerini ıslah edici ilimlerdir. Tıp ve hesab ilmi gibi. 2-Kötülenen (Mezmum) ilimler. Bunlar sihir, tılsım, ipnotizmacılık gibi ilimlerdir. 3-Mubah ilimler: Müstehcen olmayan şiirler ve tarih ilmidir.

Vermeye çalıştığımız bu ilim tasnifi örnekleri daha sonra İslam kültür dünyasında yapılan ilim tasniflerinin esasım teşkil eder. Ancak sonraları akla gelen her bilginin tasniflere girdirilmesiyle ilimler tasnifi karma karışık bir hale gelir. Bunun açık öneklerinden biri XVI. Yüzyıl Osmanlı Müelliflerinden Taşköprülüzade’nin yaptığı ilimler tasnifinde görülür. Değerli ilim adamı, muhterem hocamız Prof. Dr. Necati Öner Bey’in “Tanzimat tan Sonra Türkiye’de İlim ve Mantık Anlayışı” isimli eserinde belirttiğine göre Taşköprülüzade tasnifinde 300′den fazla ilimden bahsetmektedir. Bu adet Osmanlıların ilim kelimesine verdiği geniş manaya işaret etmesi bakımından önemlidir.

Tanzimat Fermanının ilanından (1839) sonra batı ile ilişkilerimiz artar. Avrupa’daki fikir hareketleri memleketimizde yayılma imkanı bulur. Eskiden beri devam eden İslam fikir ve müesseseleri yanında bir de Avrupa’dan gelen fikir ve bunların etkisiyle meydana gelen mü esseler yer alır. Böylece bir ikili durum ortaya çıkar.

Bu ikili durum ilim anlayışında da belirir. “Bir taraftan tamamıyla İslam kültürü eğilimine bağlı ve dinî bilgileri ön plana alan ilim anlayışı; diğer tarafta Rönesans’tan beri Avrupa’da gelişen ve müspet ilimleri ön plana alan bir ilim anlayışı görülür.”

İslam kültür alemindeki Farabî ve İbni Sina geleneğine bağlı ilim anlayışı Osmanlılarda Tanzimat’tan sonra da devam eder. Bu durum Muhittin Mahvî’nin, Ahmet Cevdet Paşa ve Süleyman Sırrı nın ilimleri tasnifinde görülür.

AKGÜN:

Gazzali’nin İlim Tasnifi:

Gazzalî, önce ilimleri, şer’î ve gayr-ı şer’î ilimler olarak ikiye ayırır. Şer’î ilimler, akıl, tecrübe ve işitmekle bilinmeyen, Peygamberlerden öğrenilen ilimlerdir. Şer’î ilimlerin kaynağı, Kur’an, sünnet, icma ve asar-ı sahabedir. Bu ilimlerin mukaddimatı olarak, lügat ve nahiv vardır. Dil ilimleri şer’î ilimler değildirler. Mütemmimat adım alan kısım, Kur’an ve hadisle ilgili olanlar olmak üzere ikiye ayrılır. Kuran’la ilgili olanlar, kıraat ilmi, tefsir ilmi, usul-ü fıkıh ve fıkıhtır. Hadisle ilgili olanlar, hadis ve usul-ü hadistir. Gayr-ı şer’î ilimlere gelince, bunlar, akıl ve tecrübe ile elde edilen ilimlerdir. Bunlar, mahmud (öğülen) ilimler, Mezmum (yerilen) ilimler ve mubah ilimler olarak üçe ayrılır: Öğülen ilimler, hesap, tıp ve dünya işlerini ilgilendiren ilimlerdir. Yerilen ilimler; sihir tılsımat gibi ilimlerdir. Mubah ilimler ise; şiir ve tarih gibi ilimlerdir.

Buraya kadar verdiğimiz ilim tasnifleri daha sonraki İslam kültür dünyasının ilim tasniflerinin esasım meydana getirirler. Bu tasniflerin rehber kabul edilerek, “taksim-i ulum” adıyla bir çok gereksiz taksimata girişilmesi, ilim kelimesinin açık kavramlara ulaşan izah edici bir bilgi grubuna delalet eden terim manasım kaybetmesine sebep olmuş ve böylece tamamen lügat manası göz önüne alınarak akla gelen her bilgi, ilim tasnifleri içine girmiştir. Bu karışık duruma XVI. asır Osmanlı müelliflerinden Taşköprülüzade’nin eseri misal olarak gösterilebilir.

Taşköprülüzade bu eserinde varlığı; “kitabette”, “ibarette”, “ezhanda” ve “ayanda” olmak üzere dörde ayırır. İlimleri de bu dört esasa göre tasnif eder: “Hattî ilimler, lafzî ilimler, ezhana müteallik ilimler, ayana müteallik ilimler; ayana müteallik ilimleri de önce nazarî ve amelî, bunları da şer’î ve hükmî diye ikiye ayırıp ilimleri şu yedi bölümde topluyor: 1-Hattî ilimler, 2-Lafzî ilimler, 3-Zihnî ilimler, 4-Nazarî şer’î ilimler, 5-Nazarî hükmî ilimler, 6-Amelî şer’î ilimler, 7-Amelî hükmî ilimler. Bunları da bir sürü taksimata tabi tutarak, ilimlerin yüz elliye baliğ olduğunu kaydediyorsa da eserinde üç yüzden fazla ilimden bahsetmektedir.”

Taşköprülüzade’den verilen bu misal, Osmanlıların fikir hayatında ilim tabirinin ne kadar geniş bir manada kullanıldığım göstermesi bakımından önemlidir.

18. asırda başlayan Batı tesirleri, 1839 Tanzimat Fermanından sonra etki alanım genişletir. Tanzimatın ilanı, Rönesans’tan itibaren Avrupa’da gelişen fikir hareketlerinin Osmanlı toplumunda da yayılmasına uygun bir ortam hazırlar. Batı etkisiyle Avrupa’dan alınan yeni fikirler bu fikirlerle kurulan yeni kurumlar yanında, asırlardan beri İslam kültür dünyasında yerleşmiş olan fikirler ve kurumlar da varlığını koruyordu. Düşünce tarihimizde Tazimatla başlamış olan bu ikili durum Cumhuriyet devrine kadar devam etmiştir.

Çeşitli toplumsal kurumlarda mevcut olan ikilik, bu devrin ilim anlayışında da kendini gösterir. Bir yanda İslam kültür ve geleneğine bağlı, dinî bilgileri ön plana alan bir ilim anlayışı görülürken; diğer taraftan Rönesans’tan beri Avrupa’da gelişen ve müsbet ilimleri ön plana alan bir ilim anlayışı görülür.

İslam kültür dünyasındaki Farabî ve İbni Sina geleneğine bağlı olan ilim anlayışı, memleketimizde Tanzimat’tan sonra da devam eder. “Bu durum Muhittin Mahvî’nin Mezbatatul-Fünun (1873), Ahmet Cevdet’in Beyan-ul-Unvan (1872), Seyyid Abdulzade Mehmet Tahir ve Serkis Orpilyan’ın Mahzen-ul-Ulum (1893), Süleyman Sırrı’nın Mantık (1894) adlı eserlerinde verilen ilim tasniflerinde görülür.”

Biz, isimlerini zikrettiğimiz bu düşünürlerden; Ahmet Cevdet Paşa, Muhittin Mahvî ve Süleyman Sırrı’nın ilim tasniflerini vermek istiyoruz.

 KORLAELÇİ:

Ahmet Cevdet Paşanın Tasnifi:

Ahmet Cevdet Paça Beyan-ul-Unvan’da ilimleri ilk defa ikiye ayırır. Sonra da her kısmı tekrar bölümlere ayırarak bahsettiği her ilim hakkında kısa kısa açıklamalarda bulunur. Bu tasnifi şöyle maddeleştirebiliriz:

İlimler: l-Ulum-u Nakliye, 2-Ulum-u Arabiye.

a- Ulum-u Şer’iye: Ulum-u Kur’aniye (İlm-i Kıraat, İlm-i Tefsir ve Fenn-i Resm-i Kur’an) Ulum-u Hadis, îlm-i Fıkıh, îlm-i Usul-u Fıkıh, ilm-i Kelam, ilm-i Tasavvuf, ilm-i Tabir-i Rüya.

b- Ulum-u Arabiye (Ulum-u Edebiye): îlm-i Lügat, îlm-i iştikak, İlm-i Sarf, îlm-i Nahiv, îlm-i Maanî, îlm-i Beyan, İlm-i Aruz, İlm-i Kafiye.

2- Ulum-u Akliye: a-Hikmet-i ameliye, b-Hikmet-i Nazariye.

a- Hikmet-i Ameliye: İlm-i tezhib-i ahlak, İlm-i tedbir-i menzil, İlm-i siyaset.

b- Hikmet-i Nazariye: İlahiyat, riyaziyat, tabiîyat. Bu üç daldan ilahiyat üç bölüme ayrılır: Birinci bölüm, Umur-u ammeden yani tüm mevcudata anım ve şamil olan küllî kavramlardan bahseder. İkinci bölüm, Vacib-ül Vücud’un varlığından ve sıfatlarından bahseder. Üçüncü bölüm, Madde ve mekandan mücerret olan cevherlerden bahseder.

Riyaziyat dört kısma ayrılır: Aritmetik, hendese, heyet, musiki. Bunlardan aritmetik şu dallara ayrılır: îlm-i hesab, ilm-i cebir, ilm-i mesaha.

Tabiîyat üç kısma ayrılır: Birincisi alelumum tabiî cisimlerden bahseden fen, ikincisi fenn-i felekiyat, üçüncüsü fenn-i unsuriyattır.

Ahmet Cevdet Paşanın bu tasnifi esas itibariyle Havarezmî”nin etkilerim taşır. Havarezmî’nin ilimleri ilk defa ulum-u şeriye ve ulum-u acem diye iki kısma ayırması Ahmet Cevdet Paşanın tasnifinde ulum-u nakliye ve ulum-u akliye olarak görülür. Ayrıca Ahmet Cevdet Paşanın, İbn Sina ve Gazzali’nin tasniflerinde yer verdiği “occulte” bilgilere yer vermeyişi de bu etkileşimin başka bir görünümüdür.

AKGÜN:

Ahmet Cevdet’in İlim Tasnifi:

Ahmet Cevdet Paşa, ilimler tasnifini Beyan-ul Unvan isimli eserinde vermektedir. O, bu eserinde ilimleri önce ikiye, sonra her kısmı tekrar bölümlere ayırır. İlimleri şöyle tasnif eder: l-Ulum-u Naklîye, 2-Ulum-u Akliye. Ulum-u naklîye; ulum-u şer’îye ve ulum-u Arabiye olmak üzere ikiye ayrılır. Ulum-u aklîye de; hikmet-i ameliye ve hikmet-i nazariye olmak üzere ikiye ayrılır.

 Ulum-u şer’iyeden olan ilimler; ulum-u Kur’aniye, ulum-u hadis, ilm-i fıkıh, ilm-i usul-ü fıkıh, ilm-i kelam, ilm-i tasavvuf, ilm-i tabir-i rüyadır.

Ulum-u Kur’aniye; Kur’an-ı Kerime müteallik olan ilmlerdir ki ilm-i kıraat, ilm-i tefsir gibi ilimlerdir.

Ulum-u Arabî’ye ise şu ilimlere denir: İlm-i lügat, ilm-i iştikak, ilm-i sarf, ilm-i nahiv, ilm-i maani, ilm-i aruz ve ilm-i kafiye.

Hikmet-i ameliye de üçe ayrılır: îlm-i tezhib-i ahlak, ilm-i tedbir-i menzil ve ilm-i siyasettir.

Hikmet-i nazariye önce üç kısma ayrılır: İlahiyat, riyaziyat, tabiîyat. Bunlardan ilahiyat üç bölümdür. Birinci bölüm, bütün mevcudattan, umumî ve onlara şamil olan küllî mefhumlardan bahseder. İkinci bölüm, Allah’ın varlığından ve sıfatından bahseder. İkinci bölüm, Allah’ın varlığından ve sıfatından bahseder. Üçüncü bölüm, madde ve mekandan, mücerret olan cevherlerden bahseder.

Hikmet-i riyaziyat da dörde ayrılır: İlm-i aritmetik, ilm-i hendese, ilm-i heyet, ilm-i musîkî.

Hikmet-i tabiîyat da üç kısma ayrılır: Birincisi bütün tabiî cisimlerden bahseden fen, ikincisi fenn-i felekiyat, üçüncüsü de fenn-i unsuriyattır.

“Cevdet Paşanın bu tasnifinin esası Haverizmî’de de vardır. Haverizmî’nin ulum-u şer’îye ve ulum-u acem diye ikili ayırması burada aklî ve naklî ilimlerin bölümlerim sayarken İbni Sina ve Gazzali’nin bahsettikleri “occulte” bilgilere yer vermeyişidir.

KORLAELÇİ:

Muhittin Mahvî’nin Tasnifi:

Muhittin Mahvî ilimleri üç bölüme ayırır: l-Ulum-u şer’iye, 2-Ulum-u şerif, 3-Ulum-u hikemiye-i gayri meşrua.

1- Ulum-u şer’iye: İlm-i tevhid, ilm-i siyer, ilm-i fıkıh. Muhittin Mahvî’ye göre bu ilimlerin tahsili her Müslüman için farz-ı ayındır.

2- Ulum-u şerif: Ulum-u edebiye (lügat, sarf, şiir, v.s.), Ulum-u hikemiye-i meşrua, ilm-i tefsir, ilm-i hadis, ilm-i usul-ü fıkıh, ilm-i feraiz, ilm-i kıraat. Bu ilimlerin tahsili ise farz-ı kifayedir.

3. Ulum-u hikemiye gayri meşrua: îlm-i ahkam-ı nücüm, ilm-i cifi-, ilm-i remil, ilm-i nirencat, ilm-i sihir. Bu ilimlerin tahsili de nehyedilmiştir.

Muhittin Mahvî “bu tasniften sonra da ulum-u şerifeden addettiği ulum-u hikemiye-i meşrua’yı ele alıp Cevdet Paşa’da olduğu gibi nazari ve ameli diye taksim edip sonra bunların tafsilatına geçiyor. Cevdet Paşa’dan farklı olarak ilmi-i ahkam-ı nücum, ilm-i feraset, ilm-i tılsımat gibi bilgileri İbn Sina ve Gazzali’de olduğu gibi tabiî ilimler arasına alıyor.”

Bu tasnifler Osmanlılarda ilim anlayışım göstermesi bakımından yeterlidir. Ayrıca bu tasniflerden anlaşılacağı gibi “İslam aleminde XII. asırdan itibaren başlayan duraklama, kendi içine kapanış ve medreselerin skolastik zihniyeti rasyonel düşünceyi ikinci plana atmış, fikri çalışma sıklet merkezini dini bilgiler üzerinde toplamıştır.”

AKGÜN:

Muhittin Mahvî’nin İlim Tasnifi:

Muhittin Mahvî ilimleri üçe ayırır: 1- Ulum-u şer’iye, 2- Ulum-u şerife, 3- Ulum-u hikemiye-i gayrı meşrua.

1- Ulum-u şer’îye: Her Müslüman için tahsili farz-ı ayındır, İlm-i tevhid, ilm-i siyer ve ilm-i fıkıh olmak üzere üçe ayrılır.

2- Ulum-u şerife: İslamlar için tahsili farz-ı kifaye olan ilimlerdir. Bu ilimler şunlardır: Ulum-u edebiye, ulum-u hikemiye-i meşrua, ilm-i tefsir, ilm-i hadis, ilm-i usul-u fıkıh, ilm-i feraiz, ilm-i kıraat.

3- Ulum-u hikemiye-i gayrı meşrua: Bunların tahsilinde ise “nehy-i şer-î” vardır, bu ilimler de; ilm-i ahkam-ı nücüm, ilm-i cifr, ilm-i remil, ilm-i nirencat ve ilm-i sihirdir.

Ulum-u şerifeden saydığı ulum-u hikemiye-i meşruayı ele alıp Cevdet Paşa’da olduğu gibi nazarî ve amelî olmak üzere ikiye ayırır. Cevdet Paşa’dan farklı olarak ilm-i ahkam-ı nücüm, ilm-i feraset, ilm-i tılsımat gibi bilgileri İbni Sina ve Gazzalî’de olduğu gibi tabiî ilimler arasına alır.

Yukarıdan beri verdiğimiz ilim tasnifleri Osmanlıların ilim anlayışlarını yeterli ölçüde göstermektedir. Verilen tasniflerden de anlaşılacağı gibi rasyonel düşünce ikinci planda yer alırken, fikrî çalışmanın ağırlık merkezi dinî bilgiler üzerinde toplanmaktadır.

KORLAELÇÎ:

b. Osmanlılarda Eğitim Anlayışı (s. 179)

Bütün İslam aleminde olduğu gibi şüphesiz Osmanlılarda da eğitim ve öğretim genel olarak medreselerde yapılmaklaydı. Fakat medreseler dışında bazı yerlerde çeşitli seviye ve sistemlerde buna benzer hareketin bulunduğu bilinmektedir.

Sarayda, Şehzadelerin yetiştirildiği Şehzadegan Mektebi, saray ordu ve hükümet işlerinde çalışacak memur ve müstahdemleri yetiştiren Enderun Mektebi, kapıkulu askerlerinin yetiştirildiği Acemi Oğlanlar ve Yeniçeri Ocakları, saray dışında hemen memleketin her köyüne kadar yayılan Sübyan Mektepleri ile halkı tarikat disiplini altında yetiştirmeyi amaçlayan tekkeler bu kabildendir.

Şehzadegan mekteplerindeki tahsil derecesi halk tabakasına mahsus Sübyan mekteplerininkine eşittir. “Sübyan mekteplerinde olduğu gibi burada da yalnız Kur’an okutulur, namaz süreleri ezberletilir ve biraz da yazı meşk ettirilirdi.” Buraya sadece padişah çocukları devam ederdi.

Fatih Sultan Mehmet tarafından açıldığı bilinen Enderun Mektebinin talebeleri acemi oğlanlar arasından seçilirdi. İlk zamanlar Türkler buraya giremezlerdi. Kapıkulu ve Yeniçeri Ocaklarının öğrencileri de acemi oğlanlar arasından seçilirdi. Beş, altı yaşlarındaki çocukların devam ettikleri Sübyan mekteplerinde ise Kur’an okumak, namaz kılma usulleri, namazda okunacak ayet ve dualar ile yazı yazma öğrenilirdi. Osmanlılardaki eğitimin yüksek kısmını Medreseler teşkil ediyordu. İlim anlayışım belirtemeye çalıştığımız Osmanlı Devletinin birçok dehaları bu medreselerden yetişmiştir. Osmanlı fikir dünyasını meydana getiren medreseler şüphesiz daha önceki İslam devletlerinde bulunan medreselerin bir benzeridir. Pozitivizmin Türkiye’ye girişi sırasındaki Türk fikir dünyasını anlamak için adı geçen medreseleri, devletin başlangıcından itibaren kısa da olsa belirtmenin yaran ortadadır. Osmanlı devletinin kuruluşundan kısa bir zaman sonra ilk Osmanlı Medresesi 130′da Orhan Bey tarafından başkent İznik’te kurulur. Bu medreseye müderris olarak da Türk alim ve mütefekkirlerinden Şerefüddin Davud-i Kayseri tayin edilir. Bu medrese Bursa medreselerinin açılışına kadar ehemmiyetim devam ettirir.

Orhan Gazi 6 Nisan 1326 (2 Cemaziyülevvel 726) tarihinde Bursa’yı aldıktan sonra merkezi İznik’ten buraya nakleder. Burada kiliseden çevirdiği Manastır Medresesi 736/1335 ile yeni bir medrese daha inşa ettirir. Murad Hudavendigar 767/1365-1366′da Çekirge’de, Yıldırım Beyazıd 790/1388′de Ulu Cami yanında, Çelebi Mehmed’e 821/1418-1419′da Yeşil Cami yanında yaptırdıkları medreselerle Bursa’yı bir ilim merkezi haline getirirler. Bu medreseler İznik medreselerim ikinci plana düşürür.

764/1368′de Edirne’nin alınmasıyla devlet merkezi buraya nakledilir. II. Murad 838/1435′de Darü’l-Hadis ve 851/1447-1448′de Üç şerefeli Medreseyi Edirne’de tesis ettirdikten sonra Bursa medreseleri ehemmiyetini kaybeder. Bundan böyle. Fatih SultanMehmed’in Seman Medreselerim yaptırdığı devreye kadar ön planda Edirne Medreseleri yer alır.

Osmanlılarda, medreselerin artmasıyla meydana gelen teşkilata ilk defa Sultan II. Murad zamanında (1421-1445) rastlanır. Fakat esaslı bir medrese teşkilatı ancak Fatih Sultan Mehmed zamanın (1451-1481) görülür.

İstanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed tahsil meselesini ele alıp, medreselere daha mütekamil bir şekil verir, Îstanbul’daki sekiz kiliseyi medrese haline getirir. Bunlardan birinin müderrisliğim Mevlana Alaüddin Tusiye, diğerlerinden ikisinin müderrisliklerini de Bursalı Hoca-Zade ile Mevlana Abdülkerim’e verir.

Fatih Sultan Mehmed Sahn-ı Seman medreselerim tesis etmekle en mühim eserlerinden birini vücuda getirmiştir. Bu medreseler Fatih’in kendi ismi ile anılan camiin çevresinde yer alır. Fatih bu camiî yaptırmak için Bizans İmparatorlarının mezarları bulunan Havariyyun kilisesinin yerini seçer. Kiliseyi yıktırarak mezarları kaldırtıp yerlerini dümdüz bir şekle getirir, bu düzlüğün ortasında da camiî kurar. Camiin kuzey ve güney taraflarındaki sedler üzerine (eski tabirle Karadeniz ve Akdeniz cihetlerine) de her bir tarafla dörder tane olmak üzere sekiz medrese yaptırır.

Bu medreselere, Arapların “Sahn” dedikleri düzlükte kurulduğu ve sayılarının da sekiz olması dolayısıyla Sahn-ı Seman ismi verilmiştir. Söz konuşu medreselerin planım ise Mahmut Paşa ile meşhur heyet alimi Ali Kuşçu tertip etmiştir.

Bu medreseleri, teşkilatı öğrendikten sonra günümüzün modem eğitim teşkilatı ile kıyaslamak hiç de zor değildir. Fatih’in kurduğu “sekiz medreseden her birinin 19 odası vardı, sekiz müderristen her birinin birer odası ve 50 akçe yevmiyesi vardı; bundan başka beşer akçe yevmiye ile bir oda, ekmek ve çorba verilmek üzere sekiz müderristen her birine bir mürid (müzakereci=’asistan) verildi. Her medresenin 15 odasına ikişer akçe yevmiye ve imaretten ekmek ve çorba verilmek üzere birer danişmend konuldu, geri kalan iki oda da kapıcılarla ferraş denilen süpürgeciye tahsis olundu.

Muidiler medrese talebelerinin (danişmendler) hem inzibatı ile alakadar ve hem de müderrisin okuttuğu dersin iadesi yani müzakeresi ile meşgul olacaklardı. Muîdier danişmendlerin en liyakatli olanları arasından seçilecektir.”

Daha sonraları, Sahn-ı Seman medreselerine danişmend yetiştirmek için Tetimme veya Musule-i Sahn (Salma ulaştırıcı) denilen ve Sahn Seman medreselerinin arka tarafında sekiz küçük medrese daha yapıldı. Bu Tetimme Medreseleri’nin öğrencilerine Softa denirdi. Her odaya üç softa konulur, her odanın aylık gideri için de beş akçe verilirdi. Softaların yemeleri ve içmeleri de imaretten sağlanırdı. Buradaki öğrencilerin eğitim ve denetimine Sahn-ı Seman Muîdleri ile danişmendleri de katılırdı.

Açıklamaya çalıştığımız bu medreselerin her birinde birer dershane bulunurdu. îlk zamanda dersler burada yapılırdı. Zamanla medreseler çoğalıp talebe sayışı artınca medreselere kuvvetli müderris bulmak güçleşti. Talebelerin “hepsinin istifade edebilmesi için dersler camilerde okunmaya başlandı. Ve dersiam denilen bu derslere aynı kitabı takibeden her medresenin talebesi devama başladı, îş bu raddeye gelince medreseler birer talebe pansiyonu halim aldı.”

Sayıları gittikçe çoğalan medreseler, İstanbul’daki Sahn-ı Seman ve Tetimme medreselerinin yapılmasıyla yurt çapında yeni bir teşkilata tabi tutuldular. Medreseler arasında bir hiyerarşi kabul edildi. Buna göre medreseler aşağıdan yukarıya şöyle sıralandı: Haşiye-i Tecrid, Miftah, Kırklı, Hariç, Dahil, Sahn-i Seman ve Altmışlı.

Osmanlı Eğitim sistemim oluşturan ve medreselerde XV. ve XVI. asırlarda şu dersler ve kitaplar okutuluyordu.

Haşiye-i Tecrid Medreseleri:

1- Belagat: Mutavvel

2- Kelam: Haşiye-i Tecrid.

3- Fıkıh: Şerh-i Feraiz.

Miftah Medreseleri:

1- Fıkıh: Tenkili ve Tavzih.

2- Belagat: Şerh-i Miftah.

3- Kelam: Haşiye-i Tecrid.

4- Hadis: Mesabih.

Kırklı Medreseler:

1- Belagat: Miftahu’1-Ulüm

2- Usul-i Fıkıh: Tavzih

3- Fıkıh: Sadru’ş-Şeria, Meşarik

4- Hadîs: Mesabîh.

Hariç Medreseleri:

1- Fıkıh: Hidaye

2- Kelam: Şerh-i Mevakif.

3- Hadîs: Mesabîh

Dahil Medreseler:

1- Fıkıh: Hidaye

2- Usul-i Fıkıh: Telvih

3- Hadîs: Buharî

4- Tefsir: Keşşaf ve Beyzavi.

Sahn-ı Seman Medreseleri:

1-Fıkıh:Hidaye

2- Usul-i Fıkıh: Telvih ve Şerh-i Adüd.

3- Hadîs: Buhari

4- Tefsir: Keşşaf ve Beyzavi.

Altmışlı Medreseler:

1- Fıkıh: Hidaye ve Şerh-i Feraiz.

2- Kelam: Şerh-i Mevakıf.

3- Hadis; Buharî

4- Tefsir: Keşşaf.

5- Usul-u Fıkıh: Telvih.

Yukarıda belirtilen derslerin dışında medreselerde heyet (astronomi), îlm-i Hikmet (felsefe) ve Mantık dersleri de okutulurdu. Heyetten; Cagmini’nin el-Mulahhas isimli eseriyle Ali Kuşçu’nun “Risale-i Fe1hiyye”si okunurdu. Felsefi sahada okutulan kitaplarsa Şemseddin Molla Fenari, Kadı-Zade-i Rumî, Hoca-Zade, Ali Kuşçu, Müeyyed-zade Abdurrahman, Mirim Çelebi, İbni Kemal, Kınalızade Ali Efendi’nin eserleriydi. Mantık sahasında da, şerh-i Şemsiye, Şerh-i îsagoci ve Mufassal olarak Şerh-i Metalî okunurdu.

Kanunî Sultan Süleyman, Süleymaniye Camii etrafında, Fatih’in Sahn-ı Seman Medreselerinde bulunmayan Tıp, Riyaziyat (Matematik) ve Darü’l-Hadîs Medreselerim yaptırır. Bu medreselere öğrenci hazırlamak için bir de Musile-i Süleymaniye tesis edilir. Bundan sonra Osmanlı Medreselerinde tahsil dahilden sonra, biri hukuk, ilahiyat ve edebiyat tedris eden Sahn-ı Semanda; diğeri riyaziyat ve tıp tedris eden Süleymaniye’de sona ermek üzere iki kola ayrılır.

Bir medrese talebesi Haşiye-i Tecrid’den tahsile başlar. Miftah, Kırklı, Hariç ve Dahil medreselerindeki dersleri tedris ettikten sonra, isteğine göre Sahn-ı Seman veya Süleymaniye medreselerinden birine devam ederdi. Burayı da bitirince icazet alırdı. icazet alan bir kimse müderrislik hakkını elde ederdi.

Yüksek tahsilini bitiren bir danişmend vazife almak için Rumeli veya Anadolu Kazaskerlerinin defterlerine yazılarak sıra beklerdi. Bu bekleyişe “nöbet”, bu durumda olan danişmendlere de “Mülazım” denirdi.

Durumunu bildirmeye çalıştığımız Osmanlı Medreseleri, XVI. yüzyılın sonuna doğru bozulmaya başlar. Rüşvet ile Kadılık ve Müderrislik elde edilir duruma gelir. Bilenle bilmeyen eşit kabul edilmeye başlanır. Yüksek dereceli ulemanın çocuklarına imtiyazlar tanınır. XVIII. asrın ilk yansında III. Ahmet zamanında iyi tahsil görmeyen bu imtiyazlı kimselere sakal bırakmaları emredilerek bir nevî bu ayıp örtülmeye çalışılır.

Eski ilim anlayışının tatbik edildiği medreselerde en fazla dinî bilgilere yer veriliyordu. Dolayısıyla fikrî çalışmalar ağırlık merkezini bu bilgiler üzerinde topluyordu. Medreselerdeki bu zihniyet rasyonel düşünceleri ikinci plana attığı için müsbet ilimler sahasında herhangi bir ilmî buluş olmadığı gibi bu ilimlerdeki çağdaş gelişmeler bile takip edilemiyordu.

AKGÜN:

11.2. Osmanlılarda Eğitim Anlayışı (s. 69)

Osmanlılarda eğitim ve öğretim genel olarak medreselerde yapılıyordu. Ancak medreselerin haricinde de bazı yerlerde muhtelif seviye ve sistemlerde bu çeşit faaliyetlerin sürdürüldüğü görülmektedir. Saray içinde şehzadelerin yetiştirilmesine gösterilen özel itina, mülkî, idarî ve diğer bazı elemanların yetiştirildiği Enderun mektebi, Kapıkulu askerlerinin yetiştirildiği Acemi Oğlanlar ve Yeniçeri Ocakları, saray dışında medreselere geçişi sağlayan Sübyan mektepleri ve her tabakadan halkı tarikat disipliniyle yetiştirmeyi gaye edinen tekkeler, bu cümledendir. Haklarında yeterli, ciddî araştırmalar bulunmayan bu gibi yerlerde ne ölçüde ve hangi sistemde eğitim ve öğretim yapıldığı bilinmemektedir.

Şehzadegan mektebi sarayla birlikte açılmıştır. Bu mektep, Topkapı sarayının harem dairesindeki Darüssüade ağasının bulunduğu binanın üst kalındadır. Mektebin amiri, Darüssüade ağasıdır. Mektepteki tahsil derecesi, halk tabakasına mahsus Sübyan mekteplerinin aynıdır. Sübyan mekteplerinde olduğu gibi burada da sadece Kur’an okutulur, namaz sureleri ezberletilir ve biraz da yazı meşk ettirilir. Bu okulda kızlarla erkekler bir arada okurlar. Çünkü sadece padişahın çocukları devam eder. Topkapı sarayından ayrı yerlerde oturan şehzadelerin çocukları ise bu mektebe gelmeyip saraylarında okurlar.

Enderun mektebi de saray mektepleri adı altında mütalaa edilir. Edirne Sarayı içindeki Enderun mektebim Hudavendigar Murad (1326-1389), kurmuştur, İçoğlanların yetiştirilmesi için bu padişah tarafından ayrı bir bölüm yaptırılmıştır, işte bu bölümün adı Enderun Mektebidir. Fatih Sultan Mehmed (1432-1481) devrinde teşkilatlanan Enderun’u Hümayun kadrosu içinde İçoğlanların önemli bir yeri bulunmaktaydı. İçoğlanları, Osmanlı İmparatorluğu’nun yüksek idari ve askeri memuriyetleri için eleman hazırlayan kaynaklardan biridir. Enderun ağaları sınıfım teşkil edecek olan bu İçoğlanları acemi oğlan sıfatıyla dağıtılmış oldukları Edirne, At Meydanı, İbrahim Paşa, Galata ve İskender Çelebi saraylarında toplanıp, askerî eğitime tabi tutulurlardı. Gelibolu ve İstanbul’un diğer Acemi Oğlanları, Yeniçeri Ocağım meydana getirirler, İçoğlanlar ise Edirne Sarayı, Galatasaray, İbrahim Paşa Sarayı ve İskender Çelebi Sarayı’nda yetiştirilir.

Talebe yetiştirmeleri bakımından medreselere geçişi sağlayan Sübyan mekteplerinin Osmanlı eğitim ve öğretiminde önemli bir yeri vardır. Bu mektepler, İslamiyet’in ilk devirlerinde açılan “Küttablara” benzer. Hemen her yerleşme merkezinde açılan bu Sübyan mektepleri, daha ziyade okuma çağma gelmiş olan beş altı yaşlarındaki çocukların devam ettikleri yerlerdir. Buralardaki tedrisat, alfabe, yazı, okuma, Kur’an-ı Kerim ve dört işlemin öğretilmesinden ibarettir. Sübyan mektepleri Osmanlılarda köylere kadar yayılmıştır. Bunlara cami ve mescitlerde yapılan eğitim ve öğretim dahil edilirse Osmanlılarda yaygın bir eğitim ve öğretimin tesis edilmiş olduğu daha iyi anlaşılır.

Osmanlı maarifi içinde yüksek seviyede eğitim ve öğretimi gerçekleştiren kurumlar medreselerdir. Sübyan mekteplerinde özel öğretim görmüş talebeler, buralara girip muayyen hocalardan muayyen dersleri, belirli zamanlarda okurlar ve daha üst derecelere geçerek en yüksek seviyedeki medreselerden mezun olurlar. Osmanlılarda ilmiye sınıfı buradan yetişir, kadılık, müftülük, müderrislik, katiplik vs. gibi diğer bazı sahalarda istihdam edilirlerdi.

Osmanlılarda ilk medrese, 1330′da Orhan Gazi (1326-1356) tarafından o sıralarda küçük beyliğin merkezi olan İznik’te kurulmuştur. Bu medrese, Bursa fethedilip orada medreseler kuruluncaya kadar önemini muhafaza etmiştir. Orhan Gazi, 1326′da Bursa’yı alınca beylik merkezini İznik’ten alarak buraya nakletmiştir. Burada Manastır Medresesi’ni kurdurmuştur.

Daha sonra Hudavendigar Murad’ın 1365-1366′da Çekirge’de yaptırdığı medrese, Yıldırım Bayezid’in (1389-1402), 1388′de Ulu Cami yanında yaptırdığı medrese ile Bursa’da yaptırdığı diğer medreseler. Çelebi Mehmed’in (1413-1422), 1418-1419′da Yeşil Cami yanında yaptırdığı medrese, Îznik Medresesi’ni geri plana düşüren Bursa medreselerinin önemlilerindendir.

Bursa medreselerinin önemi de II. Murad’ın (1422-1451), 1435 tarihinde Edirne’de Darü’l Hadis ve 1447-1448′de Üçşerefeli Medresesini kurmasına kadar devam etmiştir. Bununla birlikte II. Murad’ın 1446-1447′de Bursa’da yaptırdığı Muradiye Medresesi de devrinin önemli medreselerindendir.

Edirne’deki Üçşerefeli Medrese, İstanbul’daki Sahn-ı Seman medreseleri kurulduktan sonra bile bir müddet daha önemini korumuştur. Fatih Sultan Mehmet, bu Üçşerefeli’nin yanında bir medrese yaptırarak, bir müderrise verilen 100 akçe yevmiyeyi iki müderrise vermek suretiyle babasının kurumunda değişiklik yapmıştır.

“II. Mehmet, İstanbul’u aldıktan sonra buradaki kiliselerden sekizim medreseye tahvil ederek bunlardan birinin müderrisliğim Bursa’da elli akçe ile Muradiye müderrisi olan Mevlana Alauddin Tusîye, diğer ikisinin müderrisliklerim Bursalı Hoca-zade ile MevlanaAbdülkerim’e verip diğerlerine de medresesi Zeyrek Camii denilen Pantokrator manastırının bulunduğu mahal olup buradaki kırk hücre yani odanın her birinde bir yani kırk medrese talebesi (softa) vardı.”

Sahn-ı Seman, Fatih Sultan Mehmed’in en önemli eserlerinden biridir. Fatih’in kendi adıyla anılan camiinin Doğu ve Batı taraflarında yaptırılan sekiz medreseye havidir. Bu medreselerin programlarım tarihî rivayetlere göre Mahmud Paşa ile meşhur astronomi bilgini Ali Kuşçu tertip etmişlerdir. Sekiz medreseden her birinin 19 odası vardır. Sekiz medreseden her birine birer muid (müzakereci asistan) verilirdi. Muidler, medrese talebelerinin hem emniyetlerinin temini ile hem de müderrisin okuttuğu dersin müzakeresiyle meşgul olurlardı. Muidler, talebelerin en liyakatli olanları arasından seçilirlerdi.

Fatih Sultan Mehmet, zamanında ıslah edilen medreselerin modem eğitim teşkilatları ile kıyaslanabileceği kolaylıkla görülebilir.

Fatih Sultan Mehmet, Sahn medreselerim klasik tahsil için yeterli görmediğinden Sahn’ın dışarısına ve yine camiin şimal ve cenup taraflarına sekiz medrese daha yaptırtmıştır. Tetimme adı verilen bu medreseler, küçük ve kubbesizdirler. Bu medreselerde talebeler için sekizer oda ayrılmıştır. Ancak burada üç talebeye bir oda verilirdi. Tetimme medreseleri, Sahn medreselerinde okuyacak talebeyi hazırlar. Bir nevi idadi şeklindedir. Buradaki idadi tabiri şimdiki lise karşılığı değil hazırlayıcı demektir. Medrese tahsilinin ilk dersleri buralarda öğretilir. Talebeyi müderrisler okutur, müderrislerin yardımcılarına da muid denir. Muidler, Tetimme’deki talebelere ders verirler.

İstanbul’da Sahn-ı Seman ve Musila-i Sahn yani Tetimme medreseleri yapıldıktan sonra Osmanlı sınırları içindeki medreseler de yeni bir teşkilata tabî tutuldu. Böylelikle medreseler, aşağıdan yukarıya Haşiye-i Tecrid, Miftah, Kırklı, Hariç, Dahil, Sahn-ı Seman ve Altmışlı olmak üzere yediye çıkmıştır.

Osmanlı eğitim sisteminin temelini teşkil eden bu medreselerde XV. ve XVI. asırlarda hangi ders ve kitapların ne ölçüde okutulduklarım kesinlikle söyleyebilmek güçtür. Ancak Mecdî’deki bazı otobiyografilerden ve kanunnamelerden edinilen bilgiye göre şu temel ilimler ve kitaplar okutulmuştur:

Haşiye-i Tecrid Medreselerinde:

1- Belagat: Mutavvel;

2- Kelam: Haşiye-i Tecrid,

3- Fıkıh: Şerh-i Feraiz, ders ve kitapları takip edilir.

Miftah Medreselerinde:

1- Fıkıh: Tenkili ve Tavzih,

2- Belagat: Şerh-i Miftah,

3- Kelam: Haşiye-i Tecrid

4- Hadis: Mesabih, ders ve kitapları okutulur.

Kırklı Medreselerinde:

1- Belagat: Miftahu’1-ulüm,

2- Usul-i Fıkıh: Tavzih (Teftezanî),

3- Fıkıh: Sadru’ş-şeria (Ubeydullah b. İshak), Meşarik,

4- Mesabih (Bagavî) gibi ders ve kitaplar takip edilir.

Hariç Medreselerinde: (Elli medreselerdendir)

1- Fıkıh: Hidaye

2- Kelam: Şerh-i Mevakıf,

3- Hadis: Hadis (Bagavî) gibi ders ve kitaplar takip edilir.

Dahil Medreselerinde: (Bu medreseler de elli medreselerdendir).

1-Fıkıh: Hidaye,

2-Usul-i Fıkıh: Telvih,

3- Hadis: Buharî,

4- Tefsir: Keşşaf ve Beyzavî, gibi ders ve kitapları takip edilir.

Sahn-ı Seman Medreselerinde:

1- Fıkıh: Hidaye,

2- Usul-i Fıkıh: Telvih ve Şerh-i Adüd,

3- Hadis: Buharî

4- Tefsir: Keşşaf ve Beyzavî, gibi ders ve kitaplar takip edilir.

Altmışlı Medreselerinde:

1- Fıkıh: Hidaye ve Şerh-i Feraiz,

2- Kelam: Şerh-i Mevakıf,

3- Hadis: Buharî,

4- Tefsir: Keşşaf,

5- Usul-ı Fıkıh: Telvih gibi ders ve kitaplar okutulur.

Bu medreselerde sözü edilen derslerden başka, yüksek ilimler sınıfından kabul edilen: Mantık, lügat, nahiv, hendese, hesap, heyet, felsefe, tarih ve coğrafya okutulur. Bunlar ilm-i Kur’an, ilm-i hadis ve ilm-i fıkıh tahsiline vasıta olan ilimlerdir. Hendeseden, Allame Şemseddin Semerkandî’nin (ol. 1209) Eşkalil’t-Te’sisi; hesaptan, Risale-i Bahîye diye ün kazanan bir hesap kitabiyle Ali Kuşçu’nun Fatih Sultan Mehmed’e takdim ettiği Risale-i Muhammedîyesi: Heyetten, Cagmînî’nin El-Mülahhası ile yine Ali Kuşçu’nun Arapça olan Risale-i Fethiye isimli eserleri okutulmuştur.

Felsefe ve ilm-i hikmet sahasında Şemseddin Molla Fenarî, Kadı-zade-i Rumî, Hoca-zade, Ali Kuşçu, Müeyyed-zade Abdurrahman, Mirim Çelebi, İbni Kemal ve Kınalı-zade Ali Efendi’nin eserleri XVI. asrın sonlarına yakın zamana kadar medreselerimizde okutulmuştur.

Mantık sahasında ise; şerh-i şemsiye, şerh-i îsagoci mufassal olarak şerh-i methali ile bunlara ait tasdikat, tasavvurat ve müteaddit şerhler okunurdu.

Fatih Sultan Mehmet’ten sonra Kanunî Sultan Süleyman (1520-1566) zamanında da medrese teşkilatında değişiklikler yapılmıştır. Çünkü Osmanlı İmparatorluğu’nun sınırları kazanılan zaferler dolayısıyla genişlemiştir. Gittikçe genişleyen bir imparatorluk için daha ziyade doktora ve memleketin imar edilmesi için birçok mühendise ihtiyaç vardı, îşte bunun için Kanunî Sultan Süleyman kendi adım alan caminin civarında tıp ve riyaziyat tahsili için bir takım medreseler yaptırtmıştır. Bilhassa bütün doktorlar için bir tıp medresesi ile bu medresenin yanında Darüşşifa denilen bir hasta hane yaptırtmıştır. Ayrıca caminin kıble tarafında Darü’l-hadis Medresesi de yaptırılmıştır. Ayrıca caminin kıble tarafında Darü’l-hadisMedresesi de yaptırılmıştır. Bunlardan başka vakfiyede Kur’an-ı Kerim talimi ve namaz usul ve kaidelerim öğretmek için bir mektup ile bir de kütüphane yaptırılmıştır.

Birtakım medreseler Süleymanîye Medresesi’nin idadisi durumundadır. Bunlara Musile-i Süleymaniye adı verilir, İptiday-i Dahil ve İptiday-i Hariç medreselerim bitiren bir talebe tabiiyat, arziyat ve tababet gibi aklî ilimler tahsil edecekse Musile-i Süleymaniye’ye; Arap edebiyatı, kelam ve fıkıh gibi şer’î ilimler öğrenecekse Fatih Tetimmelerine girerdi.

Böylece Osmanlı medreseleri biri hukuk, ilahiyat ve edebiyat öğrenimim yapan Fatih’in kurduğu Sahn-ı Seman, diğeri fen ve tıp ilimlerinin öğretildiği Süleymaniye olmak üzere iki gruba ayrılıyordu.

Bir medrese talebesi, tahsiline Haşiye-i Tecrid medreselerinden başlar ve çeşitli hocalardan ders alır. Nihayet Hariç ve Dahil medreseleri derslerim gördükten sonra isteyen Sahn-ı Seman veya Sahn-ı Süleymaniye medreselerine devam eder ve burayı bitirince diploma verilir. Yüksek tahsilim tamamlayan müderris adayı, müderrislik veya kadılık almak için nevbet bekler.

Buraya kadar durumlarını bildirdiğimiz Osmanlı medrese teşkilatında XVI. asırdan itibaren gerilemenin başladığı görülür. Medreselerde bu tarihten sonra ilmî hürriyet kalkmış, iltimas işe karışmaya başlamıştır. Önceden müderris, doçent ve asistan olabilmek için ehliyetli bir şekilde ilme sahip olmak gerekirken bu asırdan itibaren ilmî yetki arka plana itilip, iltimas ön plana alınmıştır. Medreselerdeki bu ilmî çöküşü (müsbet ilimlere karşı olan ilgisizliği), o devrin bilginlerinden Katip Çelebi (1609-1657), Koçi Bey (17. Yüzyıl), Koca Sekbanbaşı (l9.yüzyıl) gibi düşünürler görmüş ve durumu devlet büyüklerine bildirmişlerdir. Ama bunları dinleyen bile olmamıştır.

Daha sonraları yüksek dereceli ulemanın çocuklarına imtiyazlar veriliyor. XVIII. yüzyılın ilk yarısında ve III. Ahmed (1703-1730) zamanında imtiyazlı ulemanın iyi öğrenimgörmeyen çocuklarına sakal bırakmaları emredilip bir nevi bu bilgisizlikleri gizlenmeye çalışılmıştır.

İlk zamanlarda eğitim merkezleri olan medreselerde hiç olmazsa dinî ve Arabî ilimler alanında bilginler yetiştirdi. Ama Kanunî Sultan Süleyman’dan sonra bütün devlet teşkilatında baş gösteren karışıklık ve kötü idare yukarıda da bahsedildiği gibi medreselere de girmiştir. Artık medreseler; her türlü bilgisizliğin, kıskançlığın, iltimasın ve rüşvetin merkezi haline gelmiştir, kısacası bu sıralarda medreseler, aklî düşünceyi geri plana ittiğinden Batı dünyasının hemen her gün yeni bir keşifle gelişen ve her alanda devrim meydana getiren ilmî çalışmalardan habersiz bir bilgisizlik yuvası durumundadır.

KORLAELÇİ:

d. Batıyla İlk İlişkiler (s. 190)

Batıyla ilk ilişkilerimizi; önemli noktaları ile belirtmek, pozitivizmin Türkiye’ye girişi anındaki fikir hayatımız gözler önüne sermekte önemli bir rol oynar. Bu bakımdan fazla detaya girmeden bu ilişkileri belirtemeye çalışacağız.

Batı ile ta Haçlı Seferleri zamanında başlayan sıkı bir ilişkiye rağmen Ahmet III. (1703-1730) devrine kadar fikir ve sanat yahut örf ve adet hususunda bir tesir söz konuşu değildir. Avrupa’yla ilgili gözleme dayanan ilk önemli eser Evliya Çelebiye aittir. Evliya Çelebi Avrupa’ya Kanunî devrinin büyüklüğüne uygun bir tavırla bakar. Onun nazarında Avrupa gıpta edilecek bir ülke değildir. Fakat Ahmet III’ün elçisi 28 Çelebi Mehmet Efendi 1721′de gittiği Paris’i Evliya Çelebiden farklı bir gözle inceler. Padişaha sunduğu sefaretnamesinde batının üstünlüklerini belirtir. Bu sefaretnamede batının üstünlüklerim belirtir. Bu sefaretnamede birçok plan ve programa da işaret edilir.

Yirmi Sekiz Mehmet Çelebi Efendi’nin Paris’ten getirdiği planlar Osmanlı yüksek tabakası arasında büyük bir ilgi görür. Bu plana göre yapılan köşk ve lale bahçeleri arasında yüksek kesim yeni dünya zevkini tadar. Bu devirde zihniyet farkının elverdiği ölçüde Fransız ve Avrupa modaları ülkemize girer. İstanbul’daki yabancıların hayatı serbestleşir bunların etrafındaki kitle arasında yavaş yavaş batı gelenek ve görenekleri taklit edilir. “1775′de İstanbul’a gelen Baron de Ton, kansının ziyaretine gittiği bir sultan sarayında -Ahmet III’ ün kızı- bütün bir Fransız dekorunu hazır bulduğunu söyler.”

Ahmet III. devrinin en önemli yenilik hareketlerinden biri 28 Mehmet Celebi’nin oğlu Sait Mehmet Efendi’nin, aslen Macaristanlı olan Müteferrika İbrahim Efendi ile 1727 Temmuz’unda ilk Osmanlı matbaasını kurmalarıdır. Devrin Şeyhülislamı Abdullah Efendi’nin fetvası ile lügat, mantık, heyet, tarih, coğrafya, edebiyat, tıp ve felsefeye dair kitapların basılmasına izin alınır. Bu matbaada ilk olarak 16. asrın son devri alimlerinden Vanlı Mehmet bin Mustafa’nın telifi olan Sıhah-ı Cevheri isimli lügatin çevirişi basılır. Vankulu Lügati diye isimlendirilen bu lügat 1729′da bin nüsha olarak tabedilir. Bundan sonra “İbn Arab Şah Tarihi”, Aristo -Gazali fikirlerinin bir nevi özeti sayılan “Usulu’l-Hikem fi Nizam’il-Alem”, Katip Celebi’nin “Tuhfet’ul-Kibar” adlı eseri v.s. basılır.

1699 Karlofça antlaşmasıyla Avrupa’nın askerlik ve teknik yönünden üstünlüğü ortaya çıktıktan sonra Osmanlı yönetiminde ordu ve askerî tekniğin yenileştirilmesi söz konuşu olur. Mustafa III. (1757-1773) devrine kadar sadece bazı dağınık teşebbüslerden ibaret olan ordunun batı esaslarına göre ıslahı meselesi bu devirden sonra önemli bir problem haline gelir. Baron de Tott adlı aslen Macar olan bir Fransız ajanı bu hususta hükümdara yardım eder. Topçu ocağım ve tophaneyi ıslah eden Baron ve Tott yeni açılan mühendis hanede dersler verir. Bu dersler Avrupa ilim ve tekniğiyle resmî ve alenî ilk temasımız olur. Selim III. (1789-1807) zamanında batıyla ilişkiler daha da artar. Yeni kurulan Nizamı Cedid ocağının talim ve terbiyesi için Fransa ve İsveç’ten birçok subay, mühendis ve teknisyen getirilir. Paris, Londra, Viyana ve Berlin gibi başlıca Avrupa devletleri başkentinde daimî elçilikler kurulur.

Bu yapılan yenilikleri Avrupa umumi efkarına duyurmak için “İngiliz” lakabı ile bilinen Mahmut Raif Efendi “Tableaux des Nouveaux Reglements de l’Empire Ottoman” isimli eseri, Mühendis hane hocalarından Seyyid Mustafa Efendi de “Dietribe de l’îngenieur Sur l’etet Aetuel de l’art Militaire du genie et des Science a Constantinople” isimli eseri yazarlar. Bu iki eser bir Türk tarafından, lisanı anlamamakla beraber takib edilir. Bu oyunları seyreden aileler ecnebileri taklide çalışır ve onların muhitine girmeğe uğraşır.

Mahmut II. (1808-1839) devrinde birçok yenilik hareketleri yapılır: 1826′da Yeniçeri Ocağına son verilir. Sadrazam Başvekil unvanım alır. Memurlar için rütbe ve nişan kabul edilir, tiler merkeze bağlanır, îlk olarak askerî amaçlarla nüfus sayımı yapılır, tik defa posta ve karantina servisleri kurulur. Kılık kıyafet alanında değişiklikler yapılır. Memurların fes giymeleri kabul edilir. Mahmut II’ nin resimleri dairelere asılır. Yapılan bu yenilikler siyasî bir reforma zemin hazırlar. Bütün bu yenilikler 1839′da Tanzimat hareketi olarak ortaya çıkar.

Tanzimat Fermanım hazırlayıp Padişah Abdülmecid’e kabul ettiren Mustafa Reşit Paşa’dır. Reşit Paşa Londra ve Paris elçiliklerinde bulunduğu sırada bu devletlerin birçok yetkilileri ve düşünürleriyle fikir teatisinde bulunur. “Hatta Kral Lui Filip’in oğullarından Prens Dejunuvil ile mülakatında diğerlerine verdiği teminatı ona da vermiş ve her halde Osmanlıların temeddüne (medenileşme) müsteid olduklarını bilbeyan Tanzimat-ı Hayriye gibi bir beyanın kariben intişar edeceğim suret-i katiyyede vadeylemiştir. Prens ise Paşa’nın bu iddiasını cerh ederek bunun ademî imkanım ileri sürmekle Paşa, öyle bir şeyin vukuunda med’uvven (davetli olarak) hazır bulunup bulunmayacağını sormuş ve Prens dahi davete icabet edeceğine söz vermiştir. Filhakika 1255 senesi Şabanın 26. günü Reşit Paşa tarafından Gülhane Tanzimatı Hayriye hattı hümayunu kıraat olunduğu zaman müşarun ileyh Prens meduvven hazır bulunmuş akıl ve dirayetine hayran olduğu Reşit Paşa’yı taltifen, kırsalı hattı müteakip (ey Türkler, siz bu zat için bir heykel dikmelisiniz. Bunu yapmazsanız alemi medeniyet sizi küfran-ı nimetle itham eder diye haykırmıştır.” Bu durum Tanzimat Fermanının hangi şartlar altında nasıl hazırlandığım açık olarak gösterir.

Mustafa Reşit Paşa’nın hazırladığı Gülhane Hattı Hümayunu, Fransa medenî kuruluşlarından ve kanunları arasından Osmanlı dinine, geleneklerine ve mizaçlarına uygun düşenlerin seçilmesiyle meydana getirilmiştir. Bu Hümayun 1789′da Paris’te ilan edilen 17 maddelik insanların Tabiî Hakları Beyannamesi’nin bir nevi noksan taklididir. Ziya Paşa’ya (1825-1880) göre, Tanzimat-ı Hayriyye’nin icrasında Mustafa Reşit Paşa’nın yaptığı bazı işlerden Padişah Abdülmecid memnun olmaz. Hırka-i Saadete girdiği bir gün Daire-i Mübarekenin arka tarafına doğru yürüyüp ağlayarak “beni bu adamın elinden kurtar, diye Cenab-ı Rasulü Kibriya’ya niyaz ederek başını duvara vurur.”

Tanzimat (1839-1876), Osmanlı împaratorluğunun Batı dünyası tesirine resmen açıldığı ve bu tesirlerin devlet erkanınca kanunlaştırılmaya çalışıldığı bir devirdir. Tanzimatla birlikte Avrupa’ya kesin olarak açılan Osmanlı imparatorluğu daha ziyade Fransa’nın tesirinde kalmıştır. Fransa’ya gönderilen öğrencilerin bu hususta rolü büyüktür.

Mustafa Reşit Paşa’nın Sadrazamlığı esnasında 1849′da Avrupa’ya gönderdiği öğrencilerden Şinasi, tahsil dönüşünden sonra Paşa’nın yardımıyla Meclis-i Maarif üyeliğine getirilir. Bu arada Şinasi Tercümanı Ahval, (1860) sonra Tasviri Efkar gazetesini (1863) çıkarır. Bu gazete yazdığı devlet aleyhtarı bir yazıdan dolayı memuriyetine son verilir. Bunun üzerine gazetesini Namık Kemal’e bırakarak Paris’e kaçar. Beş yıl kaldığı Paris’te birtakım lisan çalışmaları yapar. Bu arada meşhur pozitivistlerle, Emil Littre ve Ernest Renan, dostluk kurar. Yeni edebiyatımızın babası sayılan Şinasi’nin pozitivistlerle ilgili kuruşu edebiyatımızın pozitivizme açılan bir kapı olmasını sağlar. Zaten Osmanlılarda Fransız edebiyatında pozitivizmin doğurduğu realizme hakimdi. Yalnız o anlarda Fransız realizminden değil romantizminden çeviriler yapılır. Bunun sebebini araştırmacılara bırakıyoruz. “Tanzimat edebiyatına Şinasî ile giren ve Namık Kemal ile iyice yerleşen Fransız tesiri, Abdulhakhamit’le semerelerim vermeğe başlar.”

A. Comte’un Mustafa Reşit Paşa’ya gönderdiği mektup, Şinasi’nin Emil Littre ve Ernest renan dostluğu ile devam eden ilişkiler Mustafa Reşit Paşa’dan sonra yenilik hareketleri için büyük uğraşı veren Midhat Paşa’da (1822-1884) görülür. Abdülhamit II.nin 1876′da I. Meşrutiyeti ilan etmesinde büyük rol oynayan Midhat Paşa bu idarede Sadrazam olur. Midhat Paşa’nın Sadrazamlığı sırasında 23 Aralık 1876′da Kanun-u Esasî Beyazıt Meydanında ilan edilir. Fakat bu sadrazamlık çok sürmez. Abdülhamit II. Osmanlı-Rus savaşı nedeniyle 1877′de Meclisi fesheder. Kanunu Esasinin 113. maddesi gereğinde Midhat Paşa’yı sadrazamlıktan azlederek yurttan uzaklaştırır. Sürgün edilen Midhat Paşa Brindizi’ye oradan da Napoli ispanya yoluyla Fransa’ya gider. Bir müddet Paris’e yerleşen Midhat Paşa çalışmalarım burada devam ettirir. Türk politika tarihinde önemli bir doküman olan “Türkiye, Geçmişi, Geleceği” (1878) isimli eserini Paris’te yayınlar. Burada iken önemli Fransızlarla görüşür ve özellikle Paris pozitivistler toplumuna bir de nutuk verir, Paris’te iken Mithat Paşa’ya pozitivizmin direktörü Pierre Laffitte birçok dostu ve öğrencileri ile birlikte refakat eder. Onlara göre Mithat Paşa, Mustafa Reşit Paşa’nın eserini devam ettirecek güçtür.

AKGÜN:

Batıyla İlk İlişkiler (s. 79)

Batı ile ilişkilerimizi; bazı yönleriyle belirtmemiz, materyalizmin Türkiye’ye girişi sırasındaki Türk fikir hayatımızı kolaylıkla anlamamıza yardımcı olacaktır. Ancak muhtevası oldukça geniş olan bu konuya fazla ayrıntılara girmeden açıklamaya çalışacağız.

Türklerin Batı ile ilk temasları, Anadolu’ya yerleşmeleriyle başlar. Malazgirt Savaşı kazanıldığı sıralarda Akdeniz ticaretinde büyük rol oynayan Venedik ve Cenevizliler vardı. Ama bugün batılı dediğimiz toplumlarla olan asıl ilişkilerimiz Haçlı seferlerinin başlamasıyla olur. Aşağı yukarı iki buçuk asır kadar süren savaşlar sırasında her iki tarafın da birbirlerini tanımak imkanım buldukları muhakkaktır. Ancak bu münasebetin derecesin! Tespit edebilme imkanı yoktur.

XIII. yüzyılda Haçlı seferlerinin duraklaması ve İstanbul’da kurulmuş olan Latin imparatorluğunun (1204-1261) yıkılması üzerine Batı toplumlarıyla ilişkilerimiz önemli bir safhaya girer. Venedik ve Ceneviz rekabeti devamlı savaşlara yol açmaktadır. Bu devirde yeni kurulmuş olan Osmanlı Hükümeti Anadolu’nun batısında Bizans’a karşı tamamladığı fetihlerim Rumeli’ye nakleder. 1453′de İstanbul’un alınmasından sonra Karadeniz sahillerinin de fethi işlemi tamamlanır. Böylece Akdeniz’in kuzeyindeki Ceneviz hakimiyeti sona erer. Suriye ve Mısır’da kendisine geniş bir ticaret ve nüfuz alanı temin etmiş olan Venedik; elinde bulundurduğu Kıbrıs ve Girit sayesinde önemli bir deniz imparatorluğu özelliği korumaktaydı. Ama ticari menfaatleri için imparatorlukla uyuşmak zorundaydı, İşte Türklerin temasta bulundukları ilk batılı kavimler birer İtalyan sitesi olan Venediklilerle Cenevizlilerdir.

İstanbul’un Türkler tarafından fethedilmesinden sonra Avrupa’da Rönesans hareketleri başlamıştır. Güzel sanatlar, ilim ve fen alanları ile bütün toplumsal ve siyasî kuruluşlar gittikçe bu hareketten etkilenmişlerdir. Böylece Osmanlı imparatorluğunun siyasî teşekkülü karşısında; yeni sanatla, yeni fenle ve yeni teşkilatla mücehhezlenmiş devletler doğmuştur. Bacon’la (Francis Bacon: 1561-1626) başlayan ilmî hareketler

tabiat kudretlerinden insanların azamî ölçüde faydalanma imkanım hazırlamıştır. Kağıt ve matbaanın keşfiyle fikirler ve hisler kolaylıkla yayılma imkanım bulmuştur. İşte Avrupa’da Rönesans sağladığı bu imkanlardan faydalanarak maddî ve manevî sahada üstün güçlere sahip olan Rusya, Prusya, Avusturya, Fransa vs. gibi devletler ortaya çıkmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu bu yeni devletlerle yaptığı her savaşta artık topraklar alarak değil ülkeler bırakarak gerilemeye başlamıştır. 1683′te İkinci Viyana kuşatmasının yenilgiyle neticelenmesi suretiyle tahakkuk eden Avrupa üstünlüğü Osmanlı İmparatorluğu zor durumda bırakmıştır. Çünkü Viyana yenilgisi Avrupa devletlerine Osmanlı İmparatorluğunun zaafım göstermiştir.

18. yüzyılda yeni hayat şartları yaratmaya başlamış olan Avrupa devletleri karşısında; ilmî hayatı durmuş, iktisadî düzeni ve istihsal kuvvetleri birbiri peşinden gelen savaşlar ve isyanlarla alt üst olmuş, bir çok sahalarda tekamülün mucizesin! unutmuş bir Osmanlı imparatorluğu bulunmaktaydı.

Batıyla Haçlı seferleri zamanında başlayan sıkı münasebete rağmen III. Ahmet devrine kadar ne örf ve adette, ne de fikir ve sanat alanlarında doğurucu kıymetlere sahip bir tesir bulmak mümkün değildir. Avrupa île ilişkilerimizi gözlemlerine dayanarak anlatan ilk önemli vesika. Kara Mehmet Paşa’nın sefaret heyetiyle Viyana’ya gitmiş olan Evliya Çelebi (17. yüzyıl)’nindir. Evliya Çelebi, Viyana’da bizimkinden başka bir alem gördüğünü; oradaki ordunun itaatli ve muntazam olduğunu, bizimkinden çok daha iyi düzenlenmiş bir tahkimat sistemi bulunduğunu bildirmektedir. Oysa III. Ahmet’in sefiri 28 Çelebi Mehmet Efendi (18. yüzyıl), 1721′de gittiği Paris’i Evliya Çelebi’nin Viyana’yı anlatışından farklı bir şekilde anlatır.

28 Çelebi Mehmet Efendi, padişaha sunduğu sefaretnamesinde Avrupa’da gördüğü yeniliklerden bahseder. O, gördüklerim adeta yeni bir dünya keşfetmiş gibi takdir ve hayranlıkla anlatır. Yeni teknikleri, ilim kurullarım, askerî okulları, hasta haneleri, rasathaneyi, teşrihhaneleri, limanları, karantina usulünü. hayvanat bahçelerim, park, tiyatro ve opera gibi hiç bilinmeyen eğlence yerlerim anlatır.

Bu devirde zihniyet farkının müsaade ettiği ölçüde bazı Fransız ve Avrupa modaları memleketimize girer. İşte hu müsamaha ile İstanbul’daki yabancıların da hayatı serbestleşir. Onların çevresindeki kitle arasında yavaş yavaş Batı gelenek ve görenekleri taklit edilir. Baron de Tott, 1775′te İstanbul’a gelmiş ve karısının ziyaretine gittiği bir sultan sarayında (III. Ahmet’in kızı) bütün bir Fransız dekorunu hazır bulduğunu söylemiştir.

28 Çelebi Mehmet Efendi, Paris’e giderken oğlu Said Mehmet Efendi’yi de beraberinde götürmüştür. Said Mehmet Efendi, Paris’te matbaaları gezerek az zamanda binlerce eseri basıldığım görmüştür. Said Mehmet Efendi, İstanbul’a dönüşünde bu iş için aslen Macaristanlı olan Müteferrika İbrahim Efendi (1674-1745), ile görüşüp bu hususta müştereken bir matbaa tesisi için Vezir-i Azanı İbrahim Paşa’ya (1662-1730) müracaata karar vermişlerdir. Bu maksadı izah etmek için tarafından Müteferrika İbrahim Efendi tarafından matbaanın önemine dair Vesilet-üt Tıbaa ismiyle bir risale yazarak dilekçeleriyle Sadr-ı Azama takdim etmişlerdir.

Said ve İbrahim Efendi’ler risale ve dilekçelerinde; yangınlar ile isyanlardaki yağmalar sebebiyle bir çok eserin mahvolduğunu, mevcut yazma eserlerin de hattatların dikkatsizliğinizden dolayı yanlış yazıldığım ve ayrıca medrese talebelerinin eser tedarikinde güçlükler çektiklerim beyan ederek kitap basımına izin verilecek olursa bu çeşit mahzurların ortadan kalkacağım bildirmişlerdir. Damad İbrahim Paşa da müracaatı bir encümen huzurunda incelettirerek uygun buluyor ve müteşebbisleri teşvik ediyor. Nihayet mevzuu, şer’î mütalaası alınmak üzere, Şeyhülislam Abdullah Efendi’ye havale edilir.

Şeyhülislam, ulemanın muhtemel itirazlarım önlemek için bazı dinî kitaplar hariç olmak üzere, lügat, mantık, heyet, tarih, coğrafya, edebiyat, tıp ve felsefeye dair telif edilmiş olan eserlerin basılmalarında mahzur olmadığı hususunda fetva verir, işte III. Ahmet zamanının en önemli yenilik hareketlerinden biri matbaanın karalanmasma dair padişahın iznini ihtiva eden ferman çıkar. Böylece matbaanın kadından tam 370 sene sonra yani 1727 temmuzda Osmanlı matbaası kurularak Türce eserler basılmaya başlanır.

“Bu matbaada ilk basılan kitap, XVI. asır sonları alimlerinden Vani Mehmed Bin Mustafa’nın telifi olan Sıhah-i Cevherî isimli lügatin tercümesidir; bu lügat, Vankulu Lügati diye meşhur olup 1141 Recep bacında (31 Ocak 1729) bin nüsha olarak basılmış ve ciltsiz olarak otuz beş kurusa satılması muvafık görülerek İstanbul kadısına o suretle hüküm gönderilmiştir.

Bunlardan başka; Katip Çelebi’nin denizciliğe ait olan Tuhfet-ül-Kibar fi esfar il bihar, İbrahim Müteferrikanın tercüme ettiği Tarih-i Seyyah, yine İbrahim Müteferrikanın Aristo ve Gazalinin fikirlerinin bir çeşit özeti olan Usul-ül-hikem H Nizam-il-alem isimli eserleri basılmıştır. Ayrıca İbrahim Müteferrikanın Füyuzat-ı Mıknatısiyye, Katip Çelebi’nin Cihannüma ve Takvim-üt-Tevarih ve Naima Tarihi gibi eserlerin de Müteferrika Matbaasında basımı yapılmıştır.

1699 yılında imzalanmış olan Karlofça antlaşması ile Batı kültürünün askerlik ve teknik bakımından üstünlüğü ortaya çıkıyor. Bu sebeple hükümdar ve bazı vezirler Osmanlı ordusunun askeri tekniğim yenileştirme ihtiyacım hissediyorlar.

III. Mustafa (1757-1773) devrinin yenileşme hareketimizde çok önemli bir yeri vardır. Çünkü o zamana kadar sadece bazı dağınık teşebbüslerden ibaret kalan ordunun Batı esasına göre düzenlenmesi fikri bu devirden sonra devamlı ve esaslı bir mesele durumunu alır. Baron de Tott isimli Macar asıllı bir Fransız ajanı padişaha bu hususta yardım eder. Süratçi ocağının teşkili, yeni icat edilen topların kullanılması, tophanenin ıslahı ve Mühendishane mektebinin kurulması hep bu devrin yeniliklerindendir. Bilhassa Mühendishane mektebi sayesinde, memlekette riyazi bilgiler alanında yeni ve önemli bir hareket olmuştur. Baron de Tott’un Mühendishane mektebinde verdiği dersler; bizim Avrupa ilim ve tekniğiyle açık bir şekilde ilk temasımızdır.

III. Selim (1789-1807) zamanında Batıyla olan münasebetlerimiz yoğunlaşır. Çünkü yenileşme ve kuruluşlarımızı Avrupalılaştırma fikrinin yerleşme zamanı bu on sekiz senedir. II. Selim’deki batılılaşma fikri şehzadeliği zamanında Fransa kralı XVI. Louis ile kurduğu münasebete ve ayrıca III. Mustafa ile I. Abdulhamid (1774-1789) devirlerindeki yenileşme fikirleri ile yetişmesine bağlıdır, ilk iş olarak Yençeri ocağının yanında Avrupa usulleriyle eğitim gören yeni bir ordunun kurulması hususu ele alınır. Aynı zamanda bu ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için batılıların fennî harp kitaplarının getirilmesi işiyle alınır. Bu suretle yapılacak işler için bir taraftan dışardan ve içerden fikirler alınırken, diğer taraftan da batılı devletlerden (Fransa, İngiltere. İsveç ve Prusya’dan) kara ve deniz orduları için uzmanlar istenir. Ayrıca bazı Avrupa devletlerinde sefirlikler ihdas edilir ve başta Londra olmak üzere Viyana, Berlin ve Paris’e elçiler gönderilir.

Yüksek tabakanın gösterdiği ilgi dolayısıyla kadrosu serbestleşen ecnebî hayatı yavaş yavaş halkımızın arasında bazı yabancı modaların sızmasına yol açar. Bilhassa XVII. yüzyıldan itibaren Batının etkisinde kalan ve çocuklarım Viyana veya Venedik’te tahsile göndermeye başlayan müreffeh azınlık arasında Avrupa gelenek ve görenekleri rağbet kazanır. IV. Mehmet (1648-1687) devrinde Fransız sefarethanesinde amatörler tarafından anlar anlamaz seyreden zengin aileler, bu sefer Beyoğlu’nda ve Boğaziçi’nde Tarabya veya Büyükdere’de gördükleri yabancıları taklit etmeye başlarlar. Onların muhitlerine girmeye heves ederler.

II. Mahmut (1808-1839) devrinde yenilik hareketleri yoğunluk kazanır. Osmanlı tarihinde bazı olayların çıkmasında önemli rol oynayan Yeniçeri ocağı 1825′de kaldırılır. III. Selim (1789-1807) zamanına kadar uygulanan Meşveret meclisinden farklı nitelikte olan üç meclis II. Mahmut devrinde kurulmuştur. Bu üç meclis; hükümet şurası, adliye işleri yüksek meclisi ve askeri şura dairesidir. Sadrazamlık, hükümdarın mutlak vekili olmaktan çıkarılarak Başvekil adım alır. Bakanlıklar kesin olarak birbirlerinden ayrılmalarına rağmen. Dahiliye, Hariciye ve Maliye dışında kalanlar Maarif alanına dahil edilirler. Şeyhülislamlık, hükümet idaresi dışında bırakılarak, Müslüman olmayanların din başkanlarına benzer bir şekilde, İslam milletinin din görevlisi haline getirilir. 1838′de hem ilkokullara öğretmen yetiştirmek, hem de tıbbiye ve harbîyeye okur yazar öğrenci yetiştirmek gayesiyle Rüştiye okulları açılır.

Yeniçeri ocağı kaldırılınca onun yerine Batı esasına dayalı Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla yeni bir ordu kurulur. Ayrıca Acemi oğlanlar kışlası yanında iki mektep daha kurulur. Bunlardan biri Askerî Katipler mektebidir, diğeri de Tıbhane denilen mekteptir. Tıbhanenin açılmasından (1827) hemen sonra Cerrahhane adı altında bir okul daha açılır (1828 ya da 1829). Sağlık alanında karantina usulü uygulanmaya başlanır. Daha önceden Türkler arasında çiçek aşısı yapılmasına rağmen hükümdar emriyle uygulanması (1839) II. Mahmut zamanındadır.

Kılık kıyafette de yenilikler yapılır (1828). Bu nizamnamede devletin en büyük memurlarından en küçük memurlarına kadar gerek tatil ve gerekse resmî günlerde giyecekleri elbiseler tespit edilmiştir. Nizamnamede, esnaflar yer yer almamaktadırlar. Gaye devlet memurlarına şekil vermektir. Memurların fes giymeleri kabul edilir. İşte II. Mahmut zamanında yapılan bütün bu yenilikler Tanzimat’ın ilanını hazırlamıştır.

            Tanzimat Fermanı, 1789′da Paris’te ilan edilen ve 17 maddeden ibaret olan İnsanların Tabiî Hakları Beyannamesi’nin yarım asır sonra yapılmış eksik bir taklididir. Bu fermanı padişaha kabul ettiren de Batıyı iyi tanıyan ve Fransız inkılabım yakından tetkik eden Mustafa Reşit Paşa’dır. Mustafa Reşit Paşa, Londra ve Paris elçiliklerinde bulunduğu sırada bu devletlerin siyasî kadro ve düşünürleriyle fikir alış verişinde bulunmuştur. Hatta Kral Lui Filip’in oğullarından prens Dajunuöil ile de mülakatında diğerlerine verdiği teminatı ona da vermiştir. Osmanlıların medenîleşmeye istidatlı olduklarım bildirip Tanzimat gibi bir beyannamenin yakın bir tarihte intişar edeceğim kesin bir şekilde vaad etmiştir. Prens ise Paşa’nın bu iddiasını çürütmüştür. Paşa, bunun imkan dahilinde bulunduğunu, böyle bir şeyin gerçekleşmesi durumunda davetli olarak bulunup bulunmayacağım ondan sormuş, o da davete icabet edeceğine söz vermiştir. Gerçekten 1255 senesi Şaban’ının yirmi altıncı günü Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Tanzimat-ı Hayriye Hattı Hümayunu okunduğu zaman adı geçen Prens daveti olarak hazır bulunmuş, akıl ve dirayetine hayran olduğu Reşit Paşa’yı taltifen, Hattı okuduktan sonra “ey Türkler, siz bu zat için bir heykel dikmeksiniz. Bunu yapamazsanız alem-i medeniyet sizi küfran-l nimetle itham eder” demiştir. Mustafa Reşit Paşa, Tanzimat’ın ilan edilmesinin memleket için faydalı olacağım Sultan Abdülmecid (l. Abdülmecid, 1839-1861)’e kabul ettirir. Böylelikle Tanzimat Fermanı 1839′da ilan edilir. Yukarıdaki durum bize Tanzimat’ın nasıl ilan edildiğim göstermektedir.

            1839 Tanzimat Fermanı Osmanlı İmparatorluğunun Batı dünyası tesirlerine resmen açıldığı, bu tesirlerin devlet eliyle ve kanun yolu ile resmen yerleştirilmeye çalışıldığı devirdir. Tanzimat’la birlikte Avrupa’ya açılan Osmanlı imparatorluğu Avrupa devletleri içinde düşünce hayatı yönünden daha ziyade Fransa’nın tesirinde kalmıştır. Tanzimatçı literatüre, siyasî görüşlerinde, edebî duyuş ve anlayışlarında daha ziyade Fransız literatürü örnek ve rehberlik etmiştir. Fransa’ya gönderilen öğrencilerin bu husustaki rolü oldukça büyüktür.

            Namık Kemal (1840-1888) ve Ziya Paşa (1825-1880) çığırının öncüsü Şinasi (1826-1871), Mustafa Reşit Paşa tarafından Fransa’ya gönderilmiştir. Şinasi, Batı kültürünü tanıması ve öğrenmesi için Avrupa’ya gönderilmiştir. Tanzimat hareketine inanan Şinasi, bu devirde önemli bir görev yüklenmiştir. Bu da Tanzimat’ın sadece şeklen getirmiş olduğu yeni ruhu topluluğun esas ve derinliklerine işlemektir. O, bu görevini gerek Tasvir-i Efkar’da herkesin anlayabileceği açık bir dille yazdığı makalelerinde, gerek şiirlerinde, Tanzimat hareketim övmek ve bu hareketin faydalarım belirtmek suretiyle yerine getiriyordu. Şinasi yazılan ile halkla, esirliğin ve bilgisizliğin bir memleketi çökerten ve bu memleketin ilerlemesine engel olan başlıca dertler olduğunu anlatmıştır. Böylece O, memleketi bu dertlerden kurtarmayı gaye edinen Tanzimat hareketinin önemini belirtmiştir.

            Şinasi, Fransa’daki tahsilim tamamlayıp yurda döndükten sonra Meclis-i Maarif azalığına tayin edilir. 1859′da ilk Batı şiiri örneği olan Tercüme-i Manzume isimli eserini neşreder. 1861′de Agah Efendi (1823-1885) ile birlikte Tercüman-ı Ahval isimli bir gazete çıkarır. O sıralarda eski şiir tarzından ayrı. Batı şiirine doğru yönelişi temsil eden Divan’ı çıkarmıştır. Divanda çıkan “Reşit Paşa” kasidesi Ali Paşa’yı kızdırır. Bu sıralarda Tasvir-i Efkar adındaki gazeteyi tek basma çıkararak fikrî faaliyetlerim sürdürür, İbrahim Şinasi, Tasvir-i Efkar’da hükümet tarafından benimsenmeyecek bir yazışı çıkmasından dolayı Meclis-i Maarif azalığından azledilir.

            Şinasi, bu görevden azledildikten sonra Tasvir-i Efkar’daki faaliyetlerini bırakarak Paris’e kaçar. Paris’e yaptığı bu seyahatinde bir lügat yazmaya çalışır. Ernest Renan’la (1832-1892) tanışır. Luxemburg bahçelerinde Renan’la buluşur ve görüşmelerim sürdürür. Fikrî gelişmelerinde pozitivist Renan’la yaptığı konuşmaların büyük rolü olur.

 İşte bu durum bize Tanzimat sonrasında edebiyatımızın pozitivizme açıldığım gösteriyor. Ama Tanzimat’ın ilanından sonra özellikle romantizm cereyanı bütün ortak yönleriyle bu devrin sanat, edebiyat ve felsefesinden kendini gösterir. Bilhassa Victor Hugo romantizminin edebiyata getirdiği yenilikler ile liberalizm de Tanzimat yazarları tarafından tanınmış ve Tanzimatçı düşünürlerden Namık Kemal bu yeni romantik anlayışın etkisiyle romanlar yazmış, tiyatro eserleri vermiştir.

            “Tanzimat devrinin seçkin gazetecisi, Şinasi’nin teşviki ile Batı dili öğretmen, Batı dünyasının prensip ve ana kavramlarım kaynaklarından okuyup anlayabilen Namık Kemal ve Ziya Paşa, hürriyet, müsavat, adalet gibi o zaman için yepyeni olan kavramları geniş halk kitlelerine yayan, halk hakimiyeti, ferdin tabiî hak ve tabiî hürriyet düşüncesiyle daha sonraki nesiller ve daha sonra gerçekleşen devrimler üzerinde hiç de küçümsenmeyecek tesirler uyandıran iki Tanzimat yazan idiler. Namık Kemal ve Ziya Paşa, bir anayasa yapılması ve hükümdarlık kuvvetinin bir kurulun kontroluna bağlanarak sınıflandırılması amacının gerçekleştirilmesi için kurulmuş olan Yeni Osmanlılar derneğinin üyesi idiler.” Bu dernek üyeleri Ali Paşa tarafından dağıtılıp İstanbul’dan uzaklaştırılmak istenince her ikisi de idealleri uğrunda savaşmak için Avrupa’ya kaçarak Londra’da Hürriyet isimli bir gazeteyi çıkarmaya başlarlar. Namık Kemal, İstanbul’a dönünce İbret gazetesini yayınlar. O, Hürriyet gazetesinde bilhassa Osmanlı devletinin yeniden düzenlenmesini ilk planda ister. Yazı arkadaşı Ziya Paşada Namık Kemal’in düşüncelerim desteklediğinden Hürriyet, fikir birliği içinde yayınlanmıştır. Namık Kemal, insanların hür bir varlık olduğunu söyler. Her fert. Tanrı tarafından kendisine verilen ve hiç bir zaman ortadan kaldırılamayan bu hürriyet hakkıyla dünyaya gelir.

            “Namık Kemal, Osmanlı Devletine yeniden düzen verirken, III. Napolyon’un kurmuş olduğu ikinci Fransa İmparatorluğunu örnek olarak almayı, onu Osmanlı İmparatorluğunun yapışma ve şeriata uyacak şekilde bazı değişikliklerle memleketimizde de yürürlüğe koymayı öne sürmektedir. Bunda esas kuvvetlerin ayrılması prensibine dayanan meşrutî bir devlet şeklinin kabul edilmesidir.”

            Böylece Yeni Osmanlılarla başlayan meşrutiyet mücadelesi. Ali Paşa’nın düşmesi, Namık Kemal ve arkadaşlarının hazırlamış oldukları elverişli şartlarla yavaş yavaş gerçekleşme yoluna girer, l. Meşrutiyetin ilanı ise Mustafa Reşit Paşa’dan sonra yenilik hareketlerinde büyük rolü olan Mithat Paşa sayesinde gerçekleşir. II. Abdülhamit (1876-1909) özellikle Kanun-ı Esasîye kendi eliyle son şeklini verir. 23 Aralık 1876 sabahı Kanun-ı Esasiyi imzalar ve öğleden sonra l. Meşrutiyet ilan edilir. Ama Padişah II. Abdülhamit, çıkan Osmanlı Rus Savaşı dolayısıyla meclisi fesheder. I. Abdülaziz (1861-1876)’in katledildiği iddiasıyla Mithat Paşa, Meşrutîyetin ilanıyla getirildiği sadrazamlık görevinden alınıpmemleketten sürülür.

            “Sürgün edilen Mithat Paşa Brindizi’ye, oradan da Napoli ispanya yoluyla Fransa’ya gider. Bir müddet Paris’te yerleşen Mithat Paşa, çalışmalarım burada devam ettirir. Türk politika tarihinde önemli bir doküman olan Türkiye, Geçmişi, Geleceği (1878) isimli eserini Paris’te yayınlar. Burada iken önemli Fransızlarla görüşür ve özellikle Paris pozitivistler toplumuna bir nutuk verir. Paris’te iken Mithat Paşa’ya pozitivizmin direktörü Pierre Laffitte bir çok dostu ve öğrencileri ile birlikte refakat eder. Onlara göre Mithat Paşa, Mustafa Reşit Paşa’nın eserini devam ettirecek güçtür.”

KORLAELÇÎ:

Eğitimdeki Yenilik Hareketleri (s. 195)

Eğitimdeki Avrupai yenilik hareketleri ilk defa orduda başlar. Bu durum Mühendishane-i Bahri-i Humayun’un 1773′de açılmasıyla ortaya çıkar. Bu okulun ilk hocası Cezayirli Seyyid Hasan’dır. Bu zat Arapça ve Türkçe’den başka Fransızca, İngilizce ve İtalyanca da bilmektedir.

1792′de Kumbarahane ve 1795′de Mühendishane-i Berr-i Hümayun açılır. Bu sırada Tıphane adıyla bir tıbbiye mektebi inşasına da başlar. Bu okulların basma da Kırımlı Abdullah Ramiz Efendi getirilir. Bu Mühendishanenin hocaları içinde en meşhuru Hoca İshak Efendi’dir. Yabancı dil bilen ve fenci olan bu zatın düşünce tarihimizde büyük bir yeri vardır. Ayrıca Mühendishanenin hocalarından Tamanlı Hüseyin Rıfkı Efendi ile modem matematik öğretimi başlar. 19. yüzyılın birinci yansında Mühendishanenin çalışmaları devam eder. Cambridge Üniversitesi’nde matematik ve fizik tahsil etmiş olan Tamanlı’nın oğlu Emin Paşa modem matematik ilmini yaymaya çalışanlar arasında yer alır. Emin Paşa Fransızca olarak 1840′da mermilere ait bir risale yayınlar.

Mahmut II. (1805-1839) devrinde, Avrupai manada Mekteb-i Tıbbiye açılır. (1826) 1834′de Harbiye Mektebi açılır. Mühendishaneye muallim ve fabrikalara mütehassıs yetiştirilmek üzere Mühendishane hocalarından iki zabit ile on talebe İngiltere’ye gönderilir. 1834 de Mızıka-i Ulum-u Edebiye (1839) gibi orta dereceli okullar açılır. Rüştiyeler 1923 inkılabına kadar yaşar, bundan sonra ilk mekteb adım alır. Devlet memuru yetiştirmek için Mektebi-Maarif-i Adliye kurulur.

Bu devirde açılan Mekteb-i Tıbbiyenin ilk ders muallimi ve nazarı Mahmut II.’nin hekimbaşısı Mustafa Behçet Efendi’dir. Bu okula girmek isteyenler için herhangi bir imtihan olmazdı. Okul katibine isim yazdırmak yeterliydi. Tedrisat tamamen Fransızca yapılırdı. Anatomi derslerinin kadavra üzerinde uygulanmasına, dini bakımdan, cesaret edilemediği için bu uygulama resim veya alçı modeller üzerinde ifa edilirdi.

Tıphane ismi verilen Mekteb-i Tıbbiyeden başka bir de Cerrah-hane açılır. Bu okul eğitime 1833′de Topkapı Sarayı içinde Yıldız kapıya yakın olan hasta hanede başlar. Tophane’de öğretim Fransızca olduğu halde Cerrahhane’de Türkçe yapılır. Daha sonra 1839′da Tıphane ile Cerrahhane birleştirilir.

Tıbhanenin açılmasındaki gaye orduya lazım olan Müslüman tabipler yetiştirmek olduğu için ilk zamanlar Müslüman olmayanlar mektebe alınmazlar. Fakat 1839 Tanzimat fermanının ilanıyla tebaa arasında eşitlik kabul edildikten sonra Müslüman olmayanlar da okula girerler. Okuldaki tedrisat Fransızca olduğundan yabancılar daha iyi basan gösterirler. Türklerse, başarısız duruma düşerler. Başarısız olanlara ise cerrah ve eczacı diplomasi verilerek faydalanma yoluna gidilir.

Mektebin asıl batılılaşması Viyana Üniversitesi Profesörlerinden Doktor Bernard’ın 1833′de muallimi evvel adıyla getirilmesiyle başlar. Bernard okulu düzenler. Programı yeniden tanzim eder. Fransızca tedrisatı kuvvetlendirir. Öğretim süresi altı yıl olarak kabul edilen bu okulda Prof. Bernard, Mahmut II. sayesinde, anatomi derslerim kadavra üzerinde yapmaya başlar. Bu uygulama Türk öğrenim tarihinde çok önemli bir dönüm noktası olur. Pozitivizm açısından bir aşama sayılabilir.

Orta öğretimden gelen öğrencilerin zayıflığı sebebiyle tıbbiye öğrenimi 9 seneye çıkarılır. 1841′de Yüksek Tıbbiye Okuluna Fakülte yetkisi verilir. Resmi olarak fakülte adı ise 1848′de kullanılır. 1844′de Beyazıd’da ilk umumî muayenehane açılır. 1851 ‘de de Tıp fakültesinin ilk dergisi olan Tıbbi “Vakayi” gazetesi çıkartılır. Okuldaki Fransızca tedrisat 1870′den sonra Türkçe olarak yapılmaya başlar.

1847′de bu fakülteyi ziyaret eden Mac Farlane’nin belirttiğine göre burada tamamen materyalist bir eğitim yapılmaktaydı. Mac Farlane Fransız devrimini hazırlayan materyalist filozofların hemen tüm kitaplarının burada okunduğum! görmekle hayrette kalır. Bu fakültenin kitaplığı hakkında “çoktan beri bu kadar düpedüz materyalizm kitaplarım toplayanbir koleksiyon görmemiştim” der. “Genç bir Türk oturmuş dinsizliğin el kitabı olan Systeme de la Nature’u okuyordu Baron d’Holbech’in ünlü eseri, bir başka öğrenci Diderot’un Jaques Le Fatalisteinden, Le Compere Mathieu’dan parçalar okuyarak marifetim gösteriyordu.” diyerek devam eder.

Mac Farlane davet edildiği bir toplantıda gördüklerim şöyle anlatır: “Doktorlara ve Türk Asistanlara ayrılan mükemmel döşenmiş bir salona davet edilmiştim. Kanepenin üzerinde bir kitap vardı. Alıp baktım. Bu da Baron d’Holbach’ın dinsizlik kitabı olan “Systeme de la Nature”un en son Paris baskısı idi. Kitabın çok okunmakta olduğunu sayfalarından birçok parçalarının işaretlenmiş olmasından anladım. Bu parçalar özellikle Tanrı’nın varlığına inanmanın saçmalığım, ruhun ölmezliği inancının imkansızlığım matematikte gösteren parçalardı. Kitabı yerine korken Türk doktorlarından biri yanıma geldi. Fransızca olarak şunlar söyledi: “C’est un grand ouvrage! C’est un grand Philosophe! il a toujours reison!” (Bu büyük bir filozoftur! Bu büyük bir filozofun eseridir! O daima haklıdır!)

Bu ifadelerde de görüldüğü gibi batıya yönelik eğitimin bize getirdiği yeniliklerin basında dinden uzaklaşma yer alıyor. Bu durumda devrin devlet yetkililerinin rolü büyüktür, İslam dinine sadık kalınarak da batının yenilikleri takip edilebilirdi. Materyalist kitaplar yerine kendi bünyemize uygun kitaplar seçilebilirdi. Görüldüğü gibi 1826′da tedrisata başlayan Avrupai Tıphane ile Batıya açılan kapıdan materyalizm ve Fransız pozitivistlerini hazırlayan bazı filozofların eser ve fikirleri giriyor. Bu okul hakkında daha fazla detaya girmeden diğer yemlik hareketlerine geçiyoruz.

1848′de, Rüştiyelere ve devrin Ortaokullarına öğretmen yetiştirmek için Darülmuallimin (Öğretmen okulu) kurulur. 1851′de Fransız Akademisi örneğinde bir Türk Akademisi kurulmak istenir. Adına da Encümen-i Daniş denir. Bu kuruluşa zamanın tanınmış kişileri alınmakla beraber, büyük Osmanlı Tarihini yazan Avusturyalı Joseph Von Hammer ve İngilizce-Türkçe, Türkçe-İngilizce sözlüklerin yazarı James Redhouse gibi yabancılar da üye kaydedilir. Bu kuruluşun üyeleri içinde sadece Ahmed Cevdet Paşa üzerine düşeni yapmış, meşhur tarihini yazmıştır.

1867′de Sergiyi ziyaret maksadıyla Fransa’ya giden Sultan Abdülaziz, Fransa’daki liseler ayarında İstanbul’da da bir okul kurulmasına ve orada Fransız lisanı ile tedrisat yapılmasına müsaade eder. Bu işte Fransa Devletinin maddî ve manevî büyük yardımları olur. Bu okul müdürü ve hocalarının çoğu Fransız olan Galata Saray Lisesi olur. Ayrıca 1867′de Fransız eğitim bakanı Victor Duruy’e Osmanlı eğitim sistemi için bir proje hazırlatılır. Kabul edilen bu projeye dayanılarak da 1869′da Maarif-i Umumiye Nizamnamesi yapılır. Devrin Maarif Nazırı Saffet Paşa’nın neşretmiş olduğu bu nizamnameye göre; köylerde ve mahallelerde Sıbyan, beş yüz evli kasabalarda rüşdiye, bin evli kasabalarda îdadiye ve vilayet merkezlerinde Sultaniye açılacak. Bu okulların yüksek kısmı olarak da birçok meslek ihtisas mektepler ile Darülfünun’un (Üniversite) teşekkül edecek. Böylece kanun gereği kurulacak ilk Üniversitede üç fakülte bulunacaktı. Edebiyat, Hukuk ve Fen Fakülteleri. Bu üniversite 1871 yılı sonunda yahut 1872′nin basında kapatılır.

Darülfünun başarısızlığa uğramasını Galatasaray Lisesi kapatır ve batılılaşmada büyük bir rol oynar. Batı hukuku ilk olarak 1874′de bu Lise’de okutulur. Zamandaş olan ve Amerikalı zengin Mr. Robert’in bağışlan ile kurulan Robert Koleji ile diğer yabancı okullar batı fikirlerinin ülkemize girmesinde önemli rol oynamışlardır.

1870′de kız öğretmenler yetiştirmek için Darulmuallimat kurulur, îlk kez bir kadın öğretmen tayini 1873′de yapılır. 1883′den itibaren de kadınlar okul yönetimlerine tayin edilmeye başlar.

AKGÜN:

II. 4. Eğitimdeki Yenilik Hareketleri (s. 96)

Batı’daki bütün değişmelerden habersiz, bir zamanlar silah ve teşkilat üstünlüğü sayesinde geniş bir alana yayılmış olan Osmanlı İmparatorluğunun orduları, 18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılda ilim ve teknik üstünlükleri olan Avrupa orduları karşısında birbirini takip eden yenilgilere uğrayınca; Osmanlı Devlet adamları, Batı’daki gelişmelere ayak uydurulmadıkça, orduyu yeni savaş teknikleri ile donatıp onların metotlarıyla eğitmedikçe, yükselmenin hatta ayakta durmanın imkansız olduğunu anlamışlardır. Bu ihtiyaç, Osmanlıları Batı medeniyetinin ilkelerim tanımaya, orduda ve eğitim kurumlarında yenilik yapmaya zorlamıştır.

Eğitimdeki Avrupai anlamda yenilik hareketleri, Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun mektebinin açılmasıyla başlar. Mektep donanma için mühendis yetiştirmek gayesiyle açılır. Mektebin ilk hocası, Arapça ve Türkçe’den başka Fransızca, İngilizce ve İtalyanca da bilen Cezayirli Seyyid Hasan’dır. Sonraları bu mektebe bazı Fransız hocalar getirilir. Okulda matematik ve tahkimat dersine önem verilir. Daha sonraları bu okula İsveç’ten ve Londra’dan öğretmenler ve teknisyenler getirilir.

1792 yılında Kumbarahane, 1795 yılında da Mühendishane-i Berri-i Hümayun yapılır. Hatta Tıbhane adıyla bir de Tıbbiye mektebinin yapılmasına başlanır. Tersane çevresinde toplanmış olan askerî mekteplerin basma ise 1803′te Kırımlı Abdullah Ramiz Efendi getirilir. Abdullah Ramiz Efendi, 1808′e kadar görevine devam edip, Mühendishane-i Bahrî-i Hümayun ile Mühendishane-i Berri-i Hümayun mekteplerinin yenilenmesi ve ilerlemesi için gayret sarf eder.

Bu mekteplerin hocalarından en tanınmışı Hoca İshak Efendi (öl.l836)’dir. Şark dillerinden başka Fransızca’yı da bilen Hoca İshak Efendi matematikçidir. Dil bildiğinden matematiğe, tabiî ilimlere ve askerliğe ait bir çok eseri tercüme ve telif etmiştir. Mühendishaneyi 20 yıl süreyle baş hoca unvanıyla idare eden Tamanlı Hüseyin Rıfkı Efendi (01.1816) ile birlikte modern matematik öğretimi başlar. Hüseyin Rıfkı Efendi, Kırım’ın Taman şehrindendir, İngilizce bilgisi yardımıyla modern Batı matematiğine göre bir çok eser yazar. Askerî fen öğretiminin düzenlenmesi için büyük gayret gösterir. 19. yüzyılın birinci yansında da mühendishanenin faaliyetleri sürer. Tamamlının oğlu Emin Paşa, babasının geleneğim devam ettirir. Cambridge Üniversitesinde matematik ve fizik öğrenimi gören Emin Paşa’nın ülkemizde modem matematik ilmini yaymaya çalışanlar arasında önemli bir yeri vardır. II. Mahmut zamanında yeni kurulan Harbiye Yüksek Okulu’nda uzun süre ders nazırlığı ve öğretmenlik yapar. Askerî idadileri kurar ve bu okullar için matematik kitabı hazırlar, İstanbul dışındaki il merkezlerinde de askerî idadiler kurulması, bunların ders programlarının hazırlanması ve öğretmenlerinin yetiştirilmesi işiyle de uğraşır.

II. Mahmut zamanında Hekimcibaşı Mustafa Behçet Efendi’nin gösterdiği lüzum üzerine 1826 yılında Tıbbiye açılır. 1834 yılında Maçka Kıstası mektep haline getirilerek Harbiye Mektebi açılır. Harbiye ile Mühendishane mekteplerine öğretmen ve fabrikalara uzman yetiştirilmesi için Mühendishane öğretmenlerinden iki zabit ile on öğrenci İngiltere’ye öğrenime gönderilir. Bunlar öğrenimlerim tamamladıktan sonra gelip öğrendiklerim uygulamaya başlarlar. Daha sonraları Harbiye Mektebinden de Avrupa’ya öğrenci gönderilmeye başlanır.

Yüksek mekteplere öğrenci yetiştirmek gayesiyle 1838′de Rüşdiye denilen ilkokulların açılma karan alınırken bu mekteplerin idaresine bakmak üzere bir de Mekatib-i Rüştiye nezareti kurulur. Bu vazifeye o devrin hocalarından Hamamizade Esat Efendi getirilir. 1838 tarihinde de ulum-ı Edebiye Mektebi (orta dereceli) açılır. Ayrıca devlet memurlarım yetiştirmek üzere Mekteb-i Maarif-i Adliye kurulur.

II. Mahmut devrinde açılan Mekteb-i Tıbbiyenin ilk ders nazın ve öğretmeni Mustafa Behçet Efendi’dir. Yüksek okulun derslerinden çoğunu kendisi okutan Mustafa Behçet Efendi, modern top tarihimizin de kurucusudur. Anatomi derslerinde kadavra yerine sadece resim veya alçı modeller kullanılmıştır. Tıp mektebinden başka bir de Cerrahhane açılmıştır. Tıphanede öğretim Fransızca olduğu halde Cerrahhanede Türkçedir. Bu kurumlarda öğretim dört yıldır. Kısa bir müddet sonra bu iki mektep birleştirilmiştir.

Tıp mektebinin açılma gayesi, orduya lazım olan İslam doktorlar yetiştirmek olduğundan başlangıçta İslam olmayanlar mektebe alınmazlar. Ama 1839 Tanzimat Fermanı’yla tebaa arasında eşitlik kabul edilince İslam olmayanların da doktor yetiştirmesine izin verilir. Bu suretle Hıristiyan gençleri de Tıp mektebine girmeye başlarlar. Yahudilerden 1859 yılma kadar bu mektebe ilgi gösteren yoktur. Mektepteki öğretim Fransızca olduğundan Hıristiyan gençler başarılı olurlar. Ama Türk öğrencileri öğrenim ilerledikçe Fransızca olarak verilen dersleri takip edemediklerinden öğrenimlerim bırakarak eczacı ve cerrah olurlar.

Tıp mektebinin gerçek anlamda Batılılaşması 1838′de Viyana’dan Doktor Bernard (1813-1878)’ın getirilmesiyle başlar. Bernard, programı tanzim ettiği gibi talebeyi de ıslah eder. Fransızca öğretimi de kuvvetlendirir. 1826′da açılan Tıp mektebi ilk ürününü ancak 14 yıl sonra 1840′da vermiştir. Bernard, anatomi derslerim kadavra üzerinde yapmaya başlar. Onun kadavra üzerinde uygulama yapması Türkiye öğrenim tarihine çok önemli bir dönüm noktasıdır. Bernard’ın anatomi derslerinde yaptığı uygulamalar, II. Mahmud’un iradesinin ve kudretinin mahsulü sayılır. Yeni okul ilk mezunlarım 1843′de verir. Başarı derecelerine göre onlara yüzbaşılıktan albaylığa kadar çeşitli rütbeler verilir. Mezun olan talebeler ordunun doktor ihtiyacım karşılamak üzere subay olurlar. 1841′de Yüksek Tıbbiye Mektebine Fakülte yetkisi verilir, ilk Umumî muayenehane 1844′te Beyazıt’ta açılır. 1851′de Tıbbîye Mektebinin ilmî dergisi olarak Tıbbî Vekayi gazetesinin yayınlanmasına başlanır. Dergi, aylık ve taş basma olarak yayınlanıyor. Fransızca olarak başlayan öğretim, zor da olsa sonradan Türkçeye çevrilir.

II. Mahmut zamanında açılan Tıbhane Mektebim ziyaret eden Maç Farlane bazı sürprizlerle karşılaştığım söyler. Onun bildirdiklerine göre, bu mektepte ancak, Paris, Londra ve Viyana’da bulunabilecek aletler var. “Küçük fakat iyi bir bitki koleksiyonu, bir tabiat müzesi, jeolojik örnekler koleksiyonu, çok yeterli bir tıp kitaplığı, elektrik aletleri, pil bataryaları, hidrolojik basınç aletleri, fizik bilimlerinde deneyler için gerekli bütün araçlarla donatılmış bir laboratuar vardı. Uzun ve havalı bir galeride Paris’te ve Viyana’da yapılmış botanik gravürleri ve renkli resimleri vardı. Ayrıca bir de kimya laboratuvan vardı. Maç Farlane kitaplığı incelendiğim, kitapların çoğunun Fransızca olduğunu söyler, ancak bu kitaplar arasında hiç sevmediği Fransız devrimim hazırlayan ünlü materyalist filozofların kitaplarının bulunduğunu ve okunduğunu gördüğü zaman büsbütün şaşırmıştı, ‘çoktan beri bu kadar düpedüz materyalizm kitaplarım toplayan bir koleksiyon görmemiştim’ der. Genç bir Türk oturmuş dinsizliğin el kitabı olan Systeme de la Natur’ü okuyordu (Baron d’Holbach’ın ünlü eseri), bir başka öğrenci Diderot’un Jaques la Fataliste’inden, Le Compere Mathieu’dan parçalar okuyarak marifetim gösteriyordu… Raflarda Cabanis (öteki ünlü Fransız materyalisti)’nin Rapports du Physique et du Moral de l’Honune adlı eseri göze çarpacak bir yer almıştı.

18. yüzyıl Fransız materyalistlerine karşı olan Maç Farlane, Türk doktorlarla karşılaşmasında daha başka sürprizler bekliyor. “Üsküdar’da askerî hastahanede nihayet Türkiye’de kayıtsız şartsız övebileceğim bir müessese bulmuştum. Bununla beraber, Fransız felsefeciliğinin (materyalizminin) Türkiye’de nasıl hızla yayılmakta olduğunu bu müessesedegörmeden ayrılmak nasip olmadı. Doktorlara ve Türk asistanlarına ayrılan mükemmel döşenmiş bir salona davet edilmiştim. Kanepenin üzerinde bir kitap vardı. Alıp baktım. Bu da Baron d’Holbach’ın Systeme de La Nature’n en son Paris baskısı idi. Kitabın çok okunmakta olduğunu sayfalarında bir çok parçaların işaretlenmiş olmasından anladım. Bu parçalar özellikle Tanrının varlığına inanmanın saçmalığım, ruhun ölmezliği inancının imkansızlığım matematikle gösteren parçalardı. Kitabı yerine korken Türk doktorlardan biri yanıma geldi. Fransızca olarak şunları söyledi: ‘C’est un grand ouvrage, C’est un grand Philosophe, İl a toujours raison”.

Bu misaller bize materyalist fikirlerin memleketimize Batı esas alınarak yapılan yenilik hareketleriyle birlikte girdiğim göstermektedir. Özellikle de Tıbhane Mektebinin açılmasından sonra eğitim ve öğretimde hissedilen eksikliğin giderilmesi gayesiyle Batı’dan getirtilen kitapların arasında materyalist düşünürlerin de kitaplarının bulunması bu hakikati ortaya koymaktadır.

Sıbyan mektepleri ile Rüştiyelerde muallimlik edeceklerin yeni programlarla ve yeni metotlarla yetiştirilmesi zorunluluğu ortaya çıkıyor. Bu sebeple Muallim Mektebi (darülmuallimin) açılıyor. 1851 yılında Encümen-i Daniş adı altında bir akademi kurulur. Ulema mesleğinde bulunan Cevdet Efendi, bu kurulun programım çizmekle görevlendirilir. Özellikle dil, edebiyat ve tarih alanlarında yeni eserler yazılması teşvik edilir. Encümen-i Daniş’e, medreseli veya medresesiz, devrin tanınmış kişileri alınır. Bunlardan başka Osmanlı Tarihinin yazan Avusturyalı Von Hammer, hala değerini koruyan İngilizce-Türkçe sözlüklerin yazarı İngiltereli Redhouse gibi yabancı uyruklu kişiler de üyeliğe seçilmişlerdir.

1858 yılında kaymakamlık ve mülkî işlerde görevlendirilecek memurların yetiştirilmesi zorunluluğu ortaya çıkıyor. Bu sebeple Muallim Mektebi (Darülmuallimin) açılıyor. 1851 yılında Encümen-i Daniş adı altında bir akademi kurulur. Tam teşekküllü bir orta tahsilin verildiği ilk müessese 1868′de açılan Galatasaray Lisesidir. I. Abdülaziz, 1867′de sergiyi ziyaret gayesiyle Fransa’ya gider. Fuat Paşa gibi değerli ve münevver vezirleri bulunan bu hükümdar, seyahatten dönüşünde Fransız Liseleri ayarında bir mektebin açılmasına ve orada öğrenimin Fransız diliyle yapılmasına izin verir. Bu işte Fransa İmparatorluğunun maddî ve manevî büyük yardımları dokunur. Okulda öğrenim Fransızca olarak ama bazı dersler Türkçe ile gösterilecektir.

1867′de Fransa eğitim bakanı olan Victor Duruy’e Osmanlı împaratorluğunun eğitim kurumlarının sistemleştirilmesi için bir proje hazırlattırılır. Duruy’nin hazırladığı projeye dayanılarak 1869′da Maarif-i Umumîye Nizamnamesi yapılır. Maarifi Nazın Saffet Paşa (1814-1883), bu nizamnameyi o yallarda geçerli olan esaslara ve özellikle Fransa’nın maarif düzenine uygun olarak tanzim edip yayınlar. Saffet Paşa’nın tanzim ederek neşrettirdiği maarif nizamnamesi, mektepleri; “köylerde ve mahallelerde sıbyan, beş yüz evli kasabalarda rüşdiye, bin evli kasabalarda idadîye ve vilayet merkezlerinde sultanîye olarak tertip ve tasnif etmiş ve bunlardan üstün olmak üzere de bir çok meslek ve ihtisas mektepleriyle birlikte Darülfünun’u göstermişti.” Bu kanun gereğince kurulacak olan üniversitede (Darülfünun) üç fakülte bulunacaktı: Edebiyat, Hukuk ve Fen Fakülteleri. Dersler, Türkçe olarak verilecektir. Ancak yabancı profesörün vermesi gereken derslerde Fransızca kullanılacaktır. Üniversitenin açılış tarihi olarak 20 Şubat 1870 tarihi tespit edilir. Darülfünun kararlaştırılan tarihte açılır.

Galatasaray Lisesi, darülfünun’un aksine hızla gelişir. Bir kaç yıl içinde hukuk, ekonomi ve mühendislik bölümlerinin dahil edilmesiyle adeta bir üniversite halini alır. Hukukun ilk olarak 1874′te okutulduğu müessese Galatasaray’dır. Galatasaray Lisesi, eğitim yoluyla Osmanlı ideolojisinin uygulanma atanma sürülmesi gayesiyle açılmasına rağmen Darülfünun’un başarısızlığı sebebiyle daha da ilerleyerek Batılılaşma hareketlerinin belli bir şekilde ileri sürülmesini sağlar. 1875′te yapılan ilk mezuniyet töreninde, okulun direktörü Sava Efendi, Galatasaray Lisesinin başarıyla gittiğim şu sözleri ile ifade eder: “Bugün iftiharla ilan ediyorum ki çoktan beri açılanası özlenen Darülfünun’un iki fakültesi olarak Hukuk ve sivil Mühendislik fakülteleri lisemize ilave edilmiş, böylece lisemiz bilfiil bir üniversite seviyesine yükselmiştir.” Galatasaray ile aşağı yukarı aynı tarihlerde Amerika zenginlerinden Mr. Robert’in bağışlarıyla kurulan Robert Koleji ile Fransız Katolik, Avusturya Katolik, İngiliz, Alman, İtalyan okulları gibi yabancı kurumlar Osmanlı maarifinde yer alırlar, îşte bu yabancı okullar, Batı fikirlerinin memleketimize girmesinde ve yayılmasında etkili olmuşlardır.

1870 tarihinde Kız Mekatib-i Sıbyanîye ve Rüştiyesine muallimler yetiştirmek gayesiyle Darulmuallimat kurulur. Mektep, Sıbyan ve Rüştiye olmak üzere ikiye ayrılır. Sıbyan kısminin öğrenim süresi iki, Rüştiyenin üç senedir. 1873′te ilk olarak bir kadın öğretmen tayin olunur. 188l’de bir okulun kapanış töreninde bir kadın öğretmen konuşma yapar. 1883′ten itibaren de kadın öğretmenler idarî işlerle görevlendirilir.

III. Bölümden Örnekler:

KORLA ELÇİ: Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi (s. 201)

“Pozitivizmin memleketimize girişi doğrudan doğruya felsefi bir kanalla olmayıp edebiyat akımları, o devirdeki okullarımıza konan müsbet dersler, …vs. ile olmuştur denilebilir. Biz bu bölümde pozitivizmin ülkemize girişinde oynadıkları önemli rol nedeniyle tercümeler ve demekleri ele almakla yetineceğiz.”

AKGÜN: Materyalizmin Türkiye’ye Girişi (s. 107)

“Materyalizmin Türkiye’ye girişi doğrudan doğruya felsefi yolla olmamıştır. …. eğitim kurumlarında müsbet ilimlerin okutulmaya başlanması, ….. bir çok dergi, gazete ve mecmuanın neşredilmesi, vs. gibi hususlar … büyük rol oynamıştır. Bunun için burada materyalizmin memleketimize girişinde oynadıkları önemli rol sebebiyle bazı yayınlan ve kuruluşları ele alarak kısaca faaliyetlerinden bahsedeceğiz.”

KORLAELİ:

a-Tercümeler (s. 201)

… “Konumuzun sınırı olan 1920 yılma kadar … hemen hiç bir pozitivist filozofun eserinin tam olarak doğrudan tercümesine henüz rastlayamadık. yalnız bazı pozitivistlerin bazı konulardaki görüşleri lisanımıza çevrilmiştir….. bir noktada pozitivizmin edebi akımı diyebileceğimiz ‘realisme’ ve ‘naturalisnıe’ doktrinlerinin önemli şahsiyetlerinden çok sayıda çeviri yapılmıştır. Konumuza açıklık getirir düşüncesi ile ilk yapılan çevirilerden itibaren bunların bazısını belirtmeye çalışacağız.”

… “Münif Paşa, Fenelon, Fontenelle ve Voltaire’den yaptığı ‘Muhaverat-ı Hikemiye’ adlı felsefi diyaloglar tercümesi batı felsefesine karşı uyanan ilginin ilk yazılı vesikasıdır, ikinci çeviriyi, Şinasi, Lafontaine, Racine ve Lamartine gibi şairlerden yaptığı tercümeleri küçük bir risale haline getirip taş basma olarak 1859′da yayınlar. Edebi bir eserin tam olarak ilk tercümesi ise Yusuf Kamil Paşa’nın 1862′de Fenelon’dan yaptığı ‘Teleemaque’ tercümesidir.”

. ..”Ziya Paşa ise J.J. Rousseau’nun ‘Emile’ ve İtiraflarını tercüme eder. “

….”1874′de Teodor Kasab, realist Alexandre Dumas Fils’den beş perdelik ‘para Meselesi’ isimli komediyi çevirir. … 1882′de aynı yazardan Ahmet Mithat ‘Bir Kadın Hikayesi’ ve ‘Antenin’ isimli iki eseri çevirir. Bunlardan başka aynı yazarın şu eserlerinde yanlarında belirtilen şahıslar tarafından dilimize aktarılır. Bir Mektup Paketi,(H. Edip, 1884); Sezarin, (Halil Edip, 1886); Hermin, (Ahmed ihsan , 1892); Bir Riyazinin Muaşakası, (Sezaizade Ahmet Hikmet, 1892); incili Hanım, (Mehmet Tahir, 1882).”

“1891′de Muallim Naci, naturalizmin şefi Emile Zola’dan Trez Raken (Therese Raquain, 1867) isimli romanını dilimize çevirmeye çalışır. Fakat Zola’dan yapılan bu ilk çeviri yarım kalır. …. aynı yazarın şu eserleri de yanlarında belirtilen şahıslar tarafından 1920 yılma kadar edebiyatımıza kazandırılır.Canlı Cenaze (Rüştü, 1891); Nakil (Uşakizade Halil Ziya, 1894):Nana (Sahih, 1911); Maktel Aktör (Burhaneddin, 1914); Tuğyan (Sadri, 1919).

“Naturalist Guy de Maupassant, uzun yıllar gazete ve mecmualardan tefrika edilen hikaye ve romanlarıyla bizde moda olup en çok okunan Fransız yazarlarından biridir. Bu yazarın eserlerinden ‘Zeytinlik’ Ziyad Zeynel ve ‘Ziynet’ Tevfik Amir tarafından 1890 yılından tercüme edilir.”

….”Pozitivizmin Türkiye’ye girişinde ..tercümelerin oynadığı rol ortaya çıkmıştır, kanaatindeyiz”

AKGÜN:

II. 1.1. Tercümeler (s. 201)

… “Konumuzun son sınırı olan 1920 yılına kadar materyalizmle ilgili bir kaç eserin tercümesi yapılmıştır. Daha önceleri genellikle edebiyat alanından realisme ve naturalisnıe ile ilgili eserlerin tercümeleri yapılmıştır. Konumuza açıklık getirir düşüncesiyle ilk yapılan tercümelerden itibaren bunların bazısını belirtmeye çalışacağız.”

“Bilinen ilk tercüme eser, 1859′dan Münif Efendi tarafından Voltaire, Fenelon, ve Fontenelle’nin eserlerinden parçalar seçilerek Muhaverat-ı Hikemiye ismiyle tercüme edilen eserdir.”

“Şinasi, La Fontaine Racine ve Lamartine gibi şairlerden aldığı şiirleri küçük bir risale haline getirip …. taş basma olarak 1859′dan….. bastırır. Fontenelle’den yapılan diğer bir tercüme Telemaque’dir. Bu eserin tercümesini Yusuf Kamil Paşa … 1862′de yayınlar.”

Realist Alexandre Dumas Fils’den 1874′te Teodor Kasab, Para Meselesi’ni tercüme eder. Aynı yazardan 1882′de Ahmet Mithat, Bir Kadın Hikayesi’ni tercüme eder. Bunlardan başka aynı yazarın şu eserleri de dilimize tercüme edilmiştir: Antenin, 1882′de Ahmet Mithat; İncili Hanım, 1882′de Mehmet Tahir, Bir Mektup paketi, 1884′te H. Edib; Sezarin, 1886′dan Halil Edib; Hermin, 1892′de Ahmet îhsan. Bir Riyazinin Muaşakası, 1892′de Sezaizade Ahmet Hikmet.”

…”1891 yılında naturalist Emile Zola’dan Muallim Naci tarafından Tezeraken tercüme edilir. Emile Zola’dan tercüme edilerek neşredilen ilk eser bu küçük kitaptır. Ama bu kitabın tercümesi yarım kalır. Yazarın bundan başka eserleri de tercüme edilmiştir. Ancak biz konumuzun son sinin olan 1920 yılından önceki tercümeleri göz önünde bulunduruyoruz. Bu sebeple Emile Zola’nın 1920 yılından önce dilimize kazandırılan eserlerinin isimlerim mütercimleri ile birlikte vermekle yetineceğiz. Bu eserler: Canlı Cenaze, 1891′de Rüşdü; Nakil, 1896′da Uşakîzade Halid Ziya, Nana, 1911′de; Tuğyan, 1919′da Sadri; Maktel, 1914′te Aktör Burhaneddin imzalarıyla tercüme edilen eserlerdir.”

“Realist ve naturalist Fransız yazan Guy Le Maupassant, memleketimizde en çok tanınan ve okunan yazarlardan biridir. Uzun yıllar gazetelerde ve mecmualarda romanları tefrika, hikayeleri iktibas edilen Maupassant, bizde moda haline gelir. Eserlerinden: Zeytinlik, 1892′de Ziyad Zeynel; Ziynet 1893′te Tevfik Amir imzalarıyla tercüme edilir.”

…”Materyalizmin Türkiye’ye girmesinde ve yayılmasında tercümenin rolü oldukça büyüktür.”

SONUÇ:

Buraya kadar verilen örneklerin, okuyucu açısından intihalin, “telepati” (!?) veya başka bir şeyle tevil götürmeyecek şekilde, tespiti noktasında yeterli olacağını düşünüyorum… Ancak, merak edenler için şu kadarını da söyleyeyim ki KORLAELÇİ‘nin III. ve IV. Bölümlerindeki “dernekler” bahsi, “kuruluşlarımız” bahsi ve pozitivizmin etkisinde kalan ilk fikir adamı “beşir fuad” bahsi de intihalci AKGÜN‘ün “tez”ine III. ve IV. bölümlerde ufak-tefek değişikliklerle aynen aktarılmıştır. Bu kısımlarla ilgili metinleri buraya almayışımın sebebi, bu yazının bir makale boyutunu hayli aşmış olmasıdır. Hem işaret ettiğim bu kısımların ve aynı olan dipnotlarının hem de metinlerini aktardığım kısımların dipnotlarının ayniliğini görmek isteyen okuyucular adı geçen kitaplara müracaat etmelidirler…

Yazıyı bitirmeden önce, okuyucudan gelebilecek “Acaba intihalcinin ‘tez’inde orijinal sayılabilecek hiçbir şey yok mudur?” sualine, cevap vermeyi entelektüel sorumluluğun bir gereği olarak görmekteyim… Şüphesiz bu suali cevaplandırmak esasta “tez”i orijinal bularak intihalciye “Doktor” unvanı verdirten “Doktora Jürisi”nin vazifesidir… Belki de aynı vazife intihalci şahısa “Doçent” ve “Profesör” unvanını bahşedenlere de düşmektedir… Söz konusu vazifenin ne kadar etik yapıldığıyla alakalı değerlendirmeyi okuyucuya havale ederek; AKGÜN‘ün “tez”inin Baha Tevfik‘le ilgili IV. 2.1.2. “Fikrî Cephesi” başlığı altında nakledilen kısmının 247. sayfasının son satırının ve 248. sayfasının ilk paragrafını aynen iktibasla cevaba geçmek isterim… İnanıyorum ki cevabım, intihalcinin felsefî nosyonu hakkında da okuyucuyu yeterince aydınlatacaktır…

İKTİBAS:

“Madde hakkındaki meselelerin başlıcaları şunlardır: l Maddenin menşei nedir? Eski felsefeciler, maddenin ezeli olduğuna inanırlar. Bu inanç, o felsefecilerden birçoğunu tanrılara ve vahdet-i vücuda inanca sevk etmiştir. Senaiyye (Medhiye) Taraftarları, maddenin karışık olduğuna inanırlar.”

İktibas ettiğim bu kısımları, acemi intihalci Baha Tevfik‘in aslı Osmanlıca olan “Muhtasar Felsefe” adlı eserinden nakletmektedir. Meslekten felsefecilerin ve hatta felsefe öğrencilerinin kolaylıkla anlayabileceği gibi, nakledilen bu bahis “varlık felsefesi” ile yani bir manada “ontoloji” ile alakalıdır. Kastedilen şey de varlığın monist ya da panteist bir yaklaşımla izahı yahut da düalist bir yaklaşımla izahıdır. İntihalde acemi olan AKGÜN hem Osmanlıca bilmediğinden hem de sözde felsefî formasyonuna rağmen, felsefenin temel bir disiplini olan “varlık felsefesi”nden bihaber olduğundan Osmanlıca metni öyle bir biçimde naklediyor ki felsefî literatüre yepyeni bir akım, yepyeni bir doktrin, dolayısıyla da orijinal mi orijinal bir ekol adı kazandırıyor: “Senaiyye”, “Medhiye Taraftarları”…

Osmanlıcadaki “ikicilik” (düalizm) manasına gelen “saneviyye” ile methetmek “medhiyye” manasına gelen “senaiyye” arasındaki farkı fark edemeyen birinin “tez”inde Arapça kaynakları dipnot göstermesi daha da garip değil midir??? Hakkında fikir yürüttüğü şahısların eserlerinin hemen hemen hepsinin Osmanlıca olduğu dikkate alınırsa, “tez” sahibinin ulaştığı sonuçların orijinalitesi hususunda daha ne denilebilir ki biz de bir şey diyelim (!?) Teeddüp ederim !?

 Son sözü “tez” sahibinin kitabında adını bir kaç kez zikrettiği Ziya Paşa‘ya bırakıyorum:

En ummadığın keşfeder esrar-ı derunun / Sen herkesi kör, âlemi sersem mi sanırsın?

Hadi bir de Yunus konuşsun:

Derviş Yunus bu sözü eğri büğrü söyleme / Seni sigaya çeken bir Molla Kasım gelir.

Neşet TOKU

“MATERYALİZMİN TÜRKİYE’YE GİRİŞİ” ADLI ARAŞTIRMAMLA İLGİLİ TENKİTLER HAKKINDA

Prof. Dr. Mehmet AKGÜN

SEVGİLİ DOSTLARIMIN DİKKATLERİNE

“Tez konusunun” “Tez Danışmanı” tarafından seçildiği veya öğrenci, uygun bir konu teklifi ile geldiği takdirde kabul edildiği bilinen bir husustur. Bu sebeple hem Murtaza Bey’in ve hem de benim “tez konum”, danışmanımız olan, Prof. Dr. M. Necati ÖNER tarafından seçilmiştir. Murtaza Bey’in konusu, hocamız tarafından daha önce tespit edilerek verildiğinden, onun araştırması daha önce başlamış ve haliyle de daha önce tamamlanmıştır. Danışmanımız tarafından, ona, “Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi ve İlk Etkileri” araştırma konusu olarak verilirken, bana da “Materyalizmin Türkiye’ye Girişi ve İlk Etkileri” bir araştırma konuşu olarak verilmiştir. Araştırmamıza başlamadan önce, her ikimize, araştırmamızı ne şekilde yapacağımız ve hangi konular üzerinde duracağımız bir plan dâhilinde verilmiştir. Bizlere verilen plan gereğince, birinci bölümde bir felsefe anlayışı olarak pozitivizmin tanıtılması ondan istenirken, materyalizmin tanıtılması da benden istenmiştir.

Konumuzun esasını oluşturmayan ama araştırma konumuza açıklık getirmesi bakımından genel bilgilerin verilmesinin hedeflendiği ikinci bölümde üzerinde durduğumuz dönemdeki (Tanzimat’tan Cumhuriyet dönemine kadar) Türk Fikir Dünyası’nı; a) 0smanhlarda ilim anlayışı, b) 0smanhlarda eğitim anlayışı, c) Batıyla ilk ilişkiler, d) Eğitimdeki bazı yenilik hareketleri (Pozitivizmin yapısı gereği Murtaza Bey’den bu alt başlıklara ilave olarak hukuk anlayışı üzerinde durulması istenmiştir.) alt başlıklar altında işlememiz istenmiştir.

Dikkat edilecek olursa, her ikimizin de, bu bölümde ilk kullandığımız kaynak eser, tez hocamızın “Tanzimat’tan Sonra İlim ve Mantık Anlayışı” isimli eseri ile bu eserde kaynak olarak kullanılan İmam-ı Gazali’nin “İhyau’1-Ulumi’d-Din” isimli eseridir. Danışmanımızın eseri ile onun eserinde kaynak olarak gösterdiği eserler varken hem Murtaza Bey benim, hem de ben Murtaza Bey’in eserini dip not olarak veremezdik. Zaten yapılması gereken de budur sanırım. Aynı şekilde, ana başlığı ve biri hariç diğer alt başlıkları aynı olan araştırma konusuna açıklık getirmesi hedeflenen genel bilgilerin verildiği bir bölümde, bizim çalışmalarımızdan önce bu konularla ilgili bilgileri ihtiva eden araştırmalar yapılmışken, ne Murtaza Bey benim ve ne de ben Murtaza Bey’in çalışmasını dip not olarak gösterebilirdik. Öyle ki, bu araştırmaların her biri, o konularla ilgili olarak yapılmış ve uzun zaman gerektiren ciddi ve derin araştırmaların mahsulüdürler. Mesela bu konularda araştırma yapan ve eserleri kaynak olarak kullanılan araştırmacılar şunlardır: Dr. Cahit Baltacı (1976), Niyazi Berkes (1973), Prof. Dr. M. Kaya Bilgegil (1972), Doç. Dr. Kamuran Birand (1955), 0sman Ergin (1977), İmam-ı Gazali (1346), Hasan Ali Koçer (1974), Nafi Atuf (1930), Dr. Necati Öner (1967), Prof. Ahmet Hamdi Tanpınar (1976), Ord. Prof. Hilmi Ziya Ülken (1966,1967) İbn-i Haldun (1970), Ahmet Cevdet (1229), Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı (1965,1968) ve Dr. İbrahim Temo (1939).

Murtaza Bey’in araştırmasından orijinal bulduğum ve aldığım yerleri dip not olarak araştırmamın ikinci bölümünde, yani söz konusu bölümde s. 92′de vermişim. Bu bölümdeki bilgilerin hemen hemen aynı olduğundan bahsediliyor. Yukarıda da ifade edildiği gibi, genel bilgilerin verilmesinin amaçlandığı bu bölümde, her ikimizin araştırmasından önce, bahsedilen konularla ilgili orijinal araştırmaların yapılması ve yapılan araştırmalarda bilgi birliğinin sağlanmış olması, üç aşağı beş yukarı aynı kaynakların tercih edilip kullanılmasına vesile olmuştur. Bizim orijinal olmayan bu bölümde verdiğimiz bilgiler, o kaynaklardan farklı olmuş olsaydı, bir çelişki ortaya çıkmaz mıydı? Mesela Türk-İslam dünyası tarafından fikir ve görüşleri en çok tanınan İbn-i Haldun’un, Farabi’nin, Havarezmi’nin, İbn-i Sina’nın,  Taşköprülüzade’nin, Ahmed Cevdet Paşa’nın vs.nin ilim anlayışları, bu konuyla ilgili olarak yazılan bütün eserlerde aynıdır. Bu şahıslar üzerinde detaylı araştırma yapmadığımız için, bizim bu kaynaklardan farklı bilgiler vermemiz sanırım doğru olmazdı.

Osmanlılardaki bir eğitim kurumu ile o kurumda verilen derslerle ilgili bilgiler verilirken de (kurumun yapılışı, o kurumda ders veren hocaların unvanları, hangi seviyede kimlere hangi derslerin verildiği vs. gibi konularda verilen bilgiler), bu konularda orijinal ilmi çalışmalar yapan araştırmacıların verdiği bilgilerle bizim orijinal olmayıp ama sadece genel bilgiler vermek amacıyla yazdıklarımız arasında bir uyum birliğinin olmaması doğru olur muydu? Bir bölümün tamamen nakledildiği ve o eserden hiç söz edilmediği doğru değildir. Araştırmamızda birinci dereceden faydalanılan kaynaklar, hemen hemen her sahifede dip not olarak gösterilmiştir. Aynı şekilde Murtaza Bey’in eseri de eserin 92. sahifesinde orijinal bulunan yönüyle kaynak olarak verildiği gibi, bibliyografya kısmında da verilmiştir. Ayrıca araştırmamızın ikinci bölümünde biri hariç aynı konular üzerinde durmamızdan Murtaza Bey’in haberi vardır ve kendisi bana bu hususla ilgili olarak aynen “Hocamız nasıl uygun gördüyse, o doğrudur ve onun dediğini ve istediğini biz yapmak zorundayız” demiştir. Bu sebepler dolayısıyla danışmanımız tarafından hangi plan dâhilinde araştırmamızın yapılması istenmişse, biz, bu istekler doğrultusunda hareket ettik.

Araştırmamızın 3. bölümünün yayınlar kısmının alt başlığı olan tercümelerde de aynı şekilde bizden daha önce yazılmış olan eserler kaynak olarak gösterilmiştir. Doğrudan kendi araştırma konumuzu ilgilendiren tercümeler verilirken, bizzat gördüğümüz tercüme eserlerin kendileri bibliyografik bilgilerle verilmiştir.

Araştırmanın “önsöz” kısmında kullandığım teşekkür cümlesindeki sözleri, hatırladığım kadarıyla ben Lise yıllarımdan beri kullanıyorum ki, bu cümle ne bana ve ne de bir başkasına aittir. Türk toplumunun hemen hemen her ferdine mal olmuş olan bu söz, benim tarafımdan kullanılabileceği gibi, bir başkası tarafından da rahatlıkla kullanılabilir. Bundan tabii ne olabilir ki.

Araştırmamızın ikinci bölümünde, İmam-ı Gazzali’nin Arapça’da yazılmış eserinden dipnot olarak verdiğim bilgiye gelince, doktora jürimde görevlendirilen ve şu anda profesör olan meslektaşım Prof. Dr. Abdulkuddüs BİNGÖL’e tercüme yaptırttım. Bunun yadırganacak bir yönü olduğunu sanmıyorum. Nitekim eserimin önsöz kısmında bu çeşit yardımları olan mesai arkadaşlarıma isim vermeden teşekkürlerimi sundum. Sonra bu çeşit yardımları bir ben değil, herkes alıyor. Ayrıca ne yayınlanan bu eserimin bir yerinde, ne yayınlanan diğer yazılarımda ve ne de bugüne kadar müracaatta bulunduğum birçok üniversite kurumlarına özgeçmiş olarak verdiğim belgelerde Arapça bildiğime dair bir beyanım ve ifadem bulunmamaktadır.

Araştırmamla ilgili olarak incelediğim 500 civarındaki eser o dönemin gereği Osmanlıca’da yazılmıştır. Bahsettiğinize benzer kelime hatası değil kelime hataları Osmanlıca bilmediğimizden değil, basım hataları dolayısıyla meydana gelmiştir. Sizin tespitinize benzer birçok hatayı ben kendim tespit ettim ve dostlarıma dağıttığım kitaplarda onları düzelttim. Başka basım hataları yok mudur? Elbette vardır. Biz eser basıma girdikten sonra eseri, ancak çok acele olmak şartıyla bir defa gözden geçirebildik. Şayet eserin basımı tekrarlanacak olursa, kendim ve dostlarım tarafından tesbit edilen hataları düzeltme imkanımız olacaktır. Baha Tevfik’e ait iktibas ettiğiniz kısmı biz de ontolojik görüş altında vermişiz. Bu husus herhalde gözünüzden kaçmış. Benim felsefe bilip bilmediğime karar verecek mercilerin gerekli kararları vermiş olduklarını zannediyorum. Bu hususu bugüne kadar bizleri imtihana tabi’ tutanlar bilebileceği gibi, bizden bizzat ders alanlar daha iyi bilebilirler. Hiç bir zaman sahama ait her türlü bilgiyi bilebileceğim iddiasında bugüne kadar bulunmadığım gibi, bundan sonra da bulunamam. Ben kendi sahamla ilgili olarak, ancak bana nasip edilen kadar veya gücümün yettiği kadar bilebilirim. Çünkü ben insanların bilgiyi bilebilme güçlerinin sınırlı olduğuna inanan birisiyim.

Materyalizm ve pozitivizm, birer felsefe anlayışı olarak bazı hususlarda müştereklik arz etmelerine rağmen, genellikle felsefede, iki ayrı anlayış olarak değerlendirilirler. Bu sebeple bir doktora danışmanının, bir öğrencisine, Materyalizmin Türkiye’deki Etkilerini, bir öğrencisine de Pozitivizmin Türkiye’deki Etkilerini birer araştırma konuşu olarak vermesinden daha tabii ne olabilir ki.

Hem benim ve hem de Murtaza Bey’in araştırmalarımızı, başta hocamız olmak üzere görüp inceleyen, aşağı yukarı birçoğu her ikimizin jürilerinde görev alan, birçok üniversite kurumlarına müracaatlarımızda raportörümüz olan, ayrıca üzerinde durduğumuz dönemle ilgili araştırmalar yapan birçok değerli ilim adamı bulunmaktadır ki, bu ilim adamları bizim araştırmalarımızı bizzat görmüşler, incelemişler ve rapor vermişlerdir. Bu söz konusu ilim adamlarının yapıcı tenkitlerinin dışında hiç bir tenkitleri olmadığı gibi, hiç birinin sizin bahsettiğinize benzer suçlamaları da olmamıştır. Zaten herhangi bir yanlışlığımız olmuş olsaydı herkesten önce bu hatanın düzeltilmesini saygıdeğer Danışman Hocamız, Prof. Dr. M. Necati ÖNER isterlerdi…

Çalışmama akademik sınavlarımda onay veren, yukarıda sözünü ettiğim bazı ilim adamları şunlardır:  

Prof. Dr. M. Necati ÖNER

Prof. Dr. S. Hayri BOLAY

Prof. Dr. Kenan GÜRSOY

Prof. Dr. Abdulkuddüs BİNGÖL

Prof. Dr. Muhittin AŞKIN

Prof. Dr. M. Naci BOLAY

Prof. Dr. Mahmut KAYA

Prof. Dr. Teoman DURALİ

Prof. Dr. Şafak URAL

Prof. Dr. İsmail YAKIT

Prof. Dr. Yalçın KOÇ

Pamukkale Üniversitesi’nin hocalarına idareciler de dahil olmak üzere meseleyi bizzat kendim ilettim. Herkes doktora hocasının verdiği planın tatbik edilmesinin yadırganacak bir yönünün bulunmadığı hususunda hemfikirler. Biraz da kendi şahsımdan bahsetmek istiyorum. Ben, Allah’a, Onun peygamberlerine ve onlara gönderdiği kitaplara inanan, inançlı bir insanım. Ben kendimi bildim bileli, bu inancımdan bugüne kadar hiç taviz vermedim, bundan sonra da vermeyi Allah bana nasip etmesin. Hayatım boyunca bir tek prensibi kendim için ideal olarak kabul ettim ve bu prensip doğrultusunda hareket ettim ki, bu prensip, kendimi, kendi nefsimi ve benlik şuurumu yenip aşmayı ve Allah yolunda yaşamayı bir görev olarak kabul etmemdir. Bu itibarla başkalarının aleyhinde düşünmeyi, hareket etmeyi, bulunmayı hep kendi nefsimin esiri olmam olarak gördüm ve bu sebeple Allah’tan aklım ve irademle nefsimi kontrol alına almayı diledim. Bu hususta Allah’ın yardımıyla birazcık da olsa başarılı olduğumu zannediyorum. Bu durumumu beni tanıyanlar bilir. Onlardan sorup öğrenebilirsiniz. Bahsetmeye çalıştığım bu anlayışım dolayısıyla, bugüne kadar başkalarının aleyhine olabilecek söz söylememeye ve harekette bulunmamaya hep gayret ettim. Nefsime uyarak, hiddetlenip fevri hareket ederek, başkalarına zarar verebilecek her türlü düşünceden ve hareketten mümkün olduğu kadar kaçınmaya çalıştım. Bu sebeple nefsimden ve nefsimin kötü arzularından, mümkün olduğu kadar kendimi koruduğum kanısındayım, işte bu idealim ve düşüncem, bana bugüne kadar kim olursa olsun herkese yardım ettirtmiştir. Bu durumumdan da hiç şikâyetim yok, çünkü böyle olmamdan ifade edilemeyecek derecede zevk duyuyorum. Yardım elimi uzattığım herkesten, hep saygı ve itibar gördüğümü onların hem tavır ve hareketlerinden hem de yüzlerinin gülümsemesinden anlıyorum. Yukarıda da ifade etmeye çalıştığım gibi, ben Allah’a, peygamberlerine ve onlara gönderilen kitaplara inanan, bunlara sevip bağlanan, ayrıca vatanını, milletini, bayrağını, insanını da sevip onlara candan bağlanan, Müslüman Türk milletinin bir ferdiyim. Dini inançlarımdan nasıl taviz vermiyorsam, aynen bunun gibi, milliyetimden de taviz veremem. Bu inançlarım ve düşüncelerimden dolayı doçentliğim geciktirildi ama bütün bunlara rağmen şikâyetçi değilim. Çünkü en azından benimle aynı duygu ve düşünceleri paylaşmayanlar tarafından doçentliğim verilmedi. Eserlerimden oy birliği ile geçmeme rağmen sözlüden oy çokluğu ile bırakıldım. Ama Allah’ın yardımıyla doçentliğim gecikmeli de olsa, bir yıl sonra, objektif ölçüler içerisinde hareket eden ilim adamları tarafından bana verildi. Bütün bunlara rağmen, ismimin başına konulan veya konulacak olan, Doktor, Doçent veya Profesör gibi unvanlara pek itibar etmediğimi de belirtmek isterim. Çünkü bana göre bir insan için asıl kalıcı isim, Allah rızasını kazanarak elde edilen isimdir. Bunun dışında elde edilecek isimler, unvanlar, makamlar vs. ise bu dünyayı ilgilendiren ve insanın nefsini körleyip oyalayan isimler, unvanlar, makamlar vs’dir.

Ben bugüne kadar ahlakımla yaşadım, budan sonra da böyle yaşamaya devam edeceğim. Bu hususta Peygamber Efendimizin, “Ben güzel ahlakı tamamlamak üzere gönderildim”  şeklinde vecizeleşen sözünü kendime bir rehber olarak seçtim. Bu sebeple ben; iyiliği, doğruluğu, hoş görüyü, alçak gönüllülüğü, sabrı, nefsine hâkim olmayı, haramdan kaçıp helal iş yapmayı, vefalılığı, merhametliliği, şefkatliliği, haya sahibi olup sır saklamayı, gıybet etmemeyi, iftirada bulunmamayı, kıskanmamayı, fedakarlık etmeyi, bu dünya menfaati için değil tamamıyla ilahi bir sevgiye dayanan bir dostluk anlayışıyla bir dostluk kurmayı, kötülük yapana karşı iyilikle muamele etmeyi (Çünkü Peygamber Efendimizin, “Size kötülük edene siz iyilikle muamele ediniz…” sözü gereğince), bir hayat felsefesi olarak benimseyen ve bu prensipler çerçevesinde hareket ederek yaşamayı kendisi açısından bir görev kabul eden ve sorumluluk duygusu taşıyan bir insanım. Birisiyle ilgili bir fikir yürütüp karar verirken de bu ölçüler çerçevesinde davranıp hareket etmek gerektiğine inanıyorum. Bu hususta da örnek alabileceğim ilk kişi, yukarıda da ifade etmeye çalıştığım gibi, Peygamber Efendimiz’dir. Bundan başka da rehbere gerek yok sanırım.

                                            Prof. Dr. Mehmet AKGÜN

Pamukkale Üniversitesi Fen-Ed. Fakültesi Felsefe Bölüm Başkanı

NOT:

KARABAŞOĞLU Metin adlı tanımadığım bir kalemşör, Zaman Gazetesinin 1 Mart 2010 tarihli Kitap ekinde, şahsıma ait Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi başlıklı monografiyi kendince tenkit etmişti… Elbette ki kimse tenkitten müstağni değildir… Ancak, tenkit yazısını yayınlayıp, gönderilen cevabı yayınlamamak ahlaklı bir tavır olamaz… Ne yazık ki ilgili Zaman Gazetesi editörü gönderdiğim cevabı yayınlamamıştır… Şair ne kadar da haklı; “Onlar ki verir laf ile dünyaya nizamat… Bin türlü teseyyüb bulunur hanelerinde…”

ELEŞTİRİYE CEVAP

Cevaptan önce yapacağım girizgâh, ümit ediyorum ki konuyu daha da anlaşılır kılacaktır… Rahmetli, Cemil MERİÇ’in münekkitlerle ilgili değerlendirmeleri mealen şöyle: Kendisine intisabından ötürü herhangi bir gazetede ya da dergide kalem oynatma imkânı bahşedilen, yazarlığa soyunmuş ve ün kazanmak isteyen tipler, okuyucuya rüşvet vermek zorundadır. Bu rüşvet, tenkittir. Tenkidin amacı, insanları ve olayları etkilemek, kamuoyu oluşturmaktır. Münekkit; hem yazarın, hem okuyucuların akıl hocası olduğunu zanneder. İddiası onlara kılavuzluk etmektir. Münekkit: “Birkaç zerre altın bulmak için elindeki sopa ile derelerimizin kumlarını altüst eden yoksul”. Münekkit: “Askerlikte lağımcı neyse, edebiyatta eleştirici o”. Münekkit: “Hiçbir önyargısı, hiçbir art niyeti olmayan, geniş bilgili, selim zevkli bir sanat adamı”. Nerede bu zümrüd-ü anka??? Hoşumuza gitse de gitmese de katlanıyoruz bu rüşvete… Ancak; dürüst münekkidin iki vasfı olmalı: 1) Psikolojik yetenek, yani kendi içinden çıkma, yabancı bir düşünceyi kavrama gücü. 2) Tenkide kalkıştığı düşüncelerin bütün kıvrımlarını, bütün dönemeçlerini izleme kabiliyeti; eserin kaynaklarına vukufiyet, değerini kestirebilecek bir anlayışa sahip olma…

Cevaplara gelince: 1) Risale-i Nur’a vakıf olanlar pekâlâ bilirler ki risalelerin şöyle ya da böyle izahıyla ilgili Bediüzzaman’ın bizzat kendisi bir ölçü koymuştur. Ölçü; Sözler mecmuası, Konferans bahsinde mealen şu şekilde izah ediliyor: “Risale-i Nurlar’ın izah edilmesini isteyen kardeşlerimiz olacaktır. Fakat bu hususta arz edeyim ki Üstadımız Bediüzzaman, bir Nur Talebesi’ne Risale-i Nur’dan bazen okuyuvermek lütfunu bahşederken izah ettirmiyordu, okunan risalenin izahı gerekiyorsa, başka bir risalede varsa getirtip onu okutuyordu. Diyordu ki Risale-i Nur, imanî meseleleri lüzumu derecede izah etmiş. Risale-i Nur’un hocası, Risale-i Nur’dur. Risale-i Nur başkalarından ders almaya ihtiyaç bırakmıyor. Risale-i Nur’daki gayet ince nükteleri derk eden basiretli âlimler de diyorlar ki bir âlimin yüksek bir ilmi olabilir, fakat o kişi Risale-i Nur’u tafsilata girişip kendi malumatıyla açıklamaya kalkışırsa, bu izahatı Risale-i Nur’un beyan ettiği hakikatlerin anlaşılmasında ve tesiratında Risale-i Nur’un mahiyetinin derkine perde olabilir. Lüzum ediyorsa lügatların manaları verilsin.”  

Risale-i Nur’la ilgili bir çalışmada, istenilen bu ölçüye saygı gösterilmiş olması KARABAŞOĞLU Metin’in  zannettiği gibi “kuş olma, koyun olmama” hali midir??? Oysaki Bediüzzaman “Hakiki mürşid-i âlim koyun olur, kuş olmaz; hasbi verir ilmini. Koyun verir kuzusuna hazm olmuş musaffa sütünü. Kuş veriyor ferhine luab-alud kayyını” derken; hazm olmayan ilmin telkin edilmemesinden bahsediyor… “Ham bilgi aktarıcısı olmayan, alim-i mürşid, koyun” KARABAŞOĞLU Metin’in bu ölçüyü bilmemesi nasıl izah edilebilir???

2) “Teodise” problemi, KARABAŞOĞLU Metin’in zannettiği gibi “felsefenin en önemli konularından biri” değil, teolojinin bir konusudur. Akıl hocalığına kalkışan birisi, felsefeyle teolojinin farkını nasıl bilmez??? Kaldı ki Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi “içindekiler” kısmından da anlaşılacağıüzere, tamamen “felsefenin temel problemleri” çerçevesinde hazırlanmıştır. “Ham bilgi aktarıcısı olmayan, alim-i mürşid, koyun” KARABAŞOĞLU Metin, bunu nasıl derk edemez???

3) Bediüzzaman’ın İslamîçerçevedeki rasyonaliteyi benimsediği kitapta apaçık vurgulanmışken; KARABAŞOĞLU Metin’in hepsi hepsi kısa birer paragraftan ibaret olan Lemaat risalesindeki “Nur-u Akıl Kalbden Gelir”, “Dimağda Meratib-i İlim” bahislerini eksik görmesi “Bilginin Kaynağı” mevzusunun eksik izah edildiğine mi delalet eder???  Kaldı ki kitabın yazarı, KARABAŞOĞLU Metin gibi “Ham bilgi aktarıcısı olmayan, alim-i mürşid, koyun” değil… O kadarcık da eksiği olsun…

4) Lemaat Risalesi; bilenlerin malumudur, Bediüzzaman’ın Eski Said dönemine ait bir eserdir. Yine bilenlerin malumudur ki Bediüzzaman; Eski Said’in Yeni Said’e dönüşümünden bahsederken, felsefeyi eskisi gibi değerlendirmediğini anlatıyor. Şöyle diyor: “Risale-i Nur’un, İslamiyet’i izahı ve müdafaası geçmişteki ulemanın tarzında olmadığı gibi, Batı medeniyetine karşıİslam medeniyetini müdafaa eden Eski Said’in ve muasır bazı mütefekkirlerin tarzında da değildir. Çünkü; Eski Said ve onun gibi düşünen mütefekkirler, felsefe-i beşeriyenin ya da hikmet-i Avrupaiye’nin düsturlarını fünun-u müspete suretinde kısmen kabul edip, onların silâhlarıyla onlarla mübareze etmeye çalıştıklarından bir dereceye kadar onların doğruluğunu benimsemiş oluyorlardı. Bu nedenden ötürüdür ki Kur’ân’ın hakikî kıymetini gösteremiyorlardı. Âdeta, kökleri çok derin zannettikleri felsefî hikmetin dallarıyla Kur’ân’î hikmeti aşılayarak, güya takviye ediyorlardı. Böyle bir usulle rakibe galebe çok az olduğundan ve İslâmiyet’in kıymeti bir derece tenzil edildiğinden, Yeni Said; Eski Said’in ve diğerlerinin usulünü terk etmiştir.”  

“Ham bilgi aktarıcısı olmayan, alim-i mürşid, koyun” KARABAŞOĞLU Metin bilmez mi ki Yeni Said, Bediüzzaman 30. Söz’de “seyahat-i hayaliye”sinde Eflatun, Aristo, Farabî, İbni Sina gibi meşahirlerin “tahte’l-arz” yolda yürürlerken boğulduklarından; ziyaya, nesime, ab-ı hayata ulaşamadıklarından bahsediyor… Kaldı ki yine Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi’nde Bediüzzaman’ın felsefeyi bütün bütün reddetmediği apaçık anlatılırken; anlatılmamış demek, “Ham bilgi aktarıcısı olmayan, alim-i mürşid, koyun” KARABAŞOĞLU Metin’e yakışıyor mu???

5) Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi kitabının yazarı; “Ham bilgi aktarıcısı olmayan, alim-i mürşid, koyun” olmadığından; KARABAŞOĞLU Metin gibilerinin beklentilerini elbette karşılayamaz… Okuyucunun da taktir edeceği üzere; yazarın en önemli eksikliği şurada: Kitabı kaleme alırken, çok değerli münekkit KARABAŞOĞLU Metin gibi “Ham bilgi aktarıcısı olmayan, alim-i mürşid, koyun” ulemanın Risale-i Nur üzerine yaptıkları onlarca (yüzlerce) akademik çalışmaya ulaşamamış… Sanıyorum söz konusu ulema yaptıkları çalışmaları bizler istifade edemeyelim diye kıskanıp, piyasaya sunmuyorlar… E, peki adama demezler mi bu nasıl mürşitlik???

KARABAŞOĞLU Metin gibi, “ulemadan bir zat”a benzer tenkitlerinden ötürü daha önce demiştim: Senin gibiler hem Felsefeye hem de Risale-i Nur’a vakıf olsaydı; 50 yıldır yayınlanan Risale-i Nur Külliyatından SÖZLER mecmuasındaki KONFERANS metninde geçen “Müfessirin Kur’an ve iman hakikatlerini cerh edilmez delil ve hüccetlerle ispat ederek tedris etmesi, yani pozitivizmi (ispatiyecilik) bir esas ittihaz etmiş olması”şeklindeki ifade düzeltilmez miydi???  Bediüzzaman, pozitivist mi??? Bediüzzaman, pozitivizmi bir esas mı ittihaz etmiştir??? Kendisini senin gibi “Nur Talebesi” zanneden bir sürü “Ham bilgi aktarıcısı olmayan, alim-i mürşid, koyun” acaba niçin bu yanlışı düzeltememiştir???

Son sözü Bediüzzaman’a bırakıyorum: Tahrip esheldir; zayıf tahripçi olur. Bundandır ki, âciz adam, sebeb-i zuhur-u iktidar-ı müspete hiç yanaşmaz…

Prof. Dr. Neşet TOKU

RİSALE-İ NUR’UN FELSEFEYE BAKIŞI

2010, son yüzyıl içinde yazılmış Türkçe eserler içinde en çok okunan ve kitleleri en çok etkileyen eserin müellifi olarak Bediüzzaman Said Nursî‘nin vefatının 50. yılı. Birçok kitap, daha yazarı hayatta iken ‘vefat’ eder; eserin, yazarının ölümünden sonra yaşamayı sürdürmesi, hele ki okuyucusunun ve etkisinin giderek artması ise o eserin gücünün alâmetidir. Bu açıdan, müellifinin ölümünden elli yıl sonra Risale-i Nur külliyatının farklı yayınevleri tarafından yayımlanıyor olması, her yıl yüz binlerce yeni okuyucuya ulaşması, dahası her yıl çevrildiği dünya dillerine en az bir yenisinin eklenmesi, Bediüzzaman’ın bu şaheserinin çok uzun olmayan gelecekte bütün insanlığa mal olabilme potansiyelini de gösteriyor. Böyle etkili bir eser ve böyle değerli bir müellif söz konusu olunca da, 50. vefat yılı gibi bir dönemeçte, eser ve müellifi hakkında yeni çalışmalar ortaya çıkacağını beklemek kaçınılmaz oluyor.

Başkaca yayınların yanında Risale-i Nur eksenli çalışmalarıyla öne çıkan bir yayınevi olarak Nesil Yayınları tarafından yayımlanan Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi‘ni de, ‘ellinci yıl’a dair çalışmaların bir habercisi olarak görmek herhalde mümkün. Dolayısıyla, bu kitap üzerinden yapılacak bir değerlendirmeyi de, ‘ellinci yıl’ dolayımında yapılmakta olan veya yapılacak başka çalışmaları da kapsayıcışekilde mütalaa etmek gerekiyor.

Felsefe profesörü Neşet Toku tarafından kaleme alınan söz konusu çalışma, başlığıyla, Bediüzzaman’ın Risale-i Nur’da ortaya koyduğu düşünce sistematiğinin temel unsurlarından birini anlamak için önemli bir vesile olmayı okuyucuya vaat ediyor. Bediüzzaman’ın “Otuzuncu Söz” başta olmak üzere pek çok eserinde insanlık tarihini temelde ‘silsile-i felsefe ve hikmet’ ve ‘silsile-i diyanet ve nübüvvet’ diye iki ana akım dahilinde ele aldığı dikkate alınırsa, “Risale-i Nur’da felsefe eleştirisi”ni derinliğine anlamak, Risale tefekküründe bir kritik eşiği aşıp bir temel paradigmayıçözümlemek anlamına da geliyor.

Ancak kitabın sayfaları arasında ilerlerken, yazarın bütün iyi niyetine ve gayretine karşılık, bizzat Bediüzzaman’ın bir eser ortaya koyanlar için dile getirdiği ‘koyun olma, kuş olmama’ ölçüsünün gerçekleştirilemediği anlaşılıyor. Koyunun farklı otları ve gıdaları yiyip sindirerek yavrusuna süt sunmasına karşılık, kuşun yakaladığı gıdayı olduğu gibi yavrusuna verişine işaretle bunu söyleyen Bediüzzaman, dolayısıyla ‘âlim-i mürşid’in de bir ‘ham bilgi aktarıcısı‘ olmaktan öte, bu bilgiyi özümseyip sindirerek kendi ifadeleriyle kaleme dökmesi lüzumuna işaret ediyor.

Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi, çok az bir kısmı hariç, Risale-i Nur’da geçen felsefeye dair bahisleri tırnak içine alınmasa da Bediüzzaman’ın kendi ifadeleri önemli ölçüde korunarak kaleme alınmış. Bu durum, Bediüzzaman’ın felsefe eleştirisine dair özgün bir yorum okumak ümidiyle kitabı eline alan benim gibi bir okuyucuyu hayal kırıklığına uğratıyor ve kitaptan yüzde yüz istifade edecekler zümresinin, daha önce bu konuda derli-toplu bir ham bilgiye sahip olamayanlarla sınırlı kalmasına yol açıyor.

Risale-i Nur’daki felsefe bahislerinin kabaca dökümü anlamında da eserin bazı eksiklikler taşıdığını söylememiz mümkün. Meselâ, ‘şer’ veya ‘kötülük’, felsefî literatürdeki yerleşik ifadesiyle ‘teodise’ problemi, felsefedeki en önemli konulardan biri olduğu, Bediüzzaman’ın felsefe-itikad geriliminde en hassas alanlardan birini oluşturduğu ve bir tebliğinde Prof. Mehmet Aydın’ın da belirttiği üzere Bediüzzaman’ın bu meseleden tevhidin ispatında tabir yerindeyse bir ‘estetik delil’ ihdas ettiğini söylemek mümkün olduğu halde, bu bahis ayrı bir başlık altında ele alınmayıp iki sayfada âdeta ‘geçiştirilmiş‘. Benzer şekilde, “Bilginin Kaynağı” konusu ele alınırken, Bediüzzaman’ın Lemat’ında yer alan ve “Nur-u akıl kalbden gelir” başlığını taşıyan bölümün derinlemesine tahlili ihmal edildiği gibi, yine aynı bahisteki “dimağdaki merâtib” bahsine de konuyla irtibatlandırılarak meseleden haberdar bir okuyucunun kitapta görmeyi umduğu şekilde yer verilememiş. Ayrıca Bediüzzaman’ın her türlü eleştirisine karşılık hem Lemaat’ta “Yüzden biri kurtulur; Eflâtun, Sokrat gibi” deyişinin ve Risale-i Nur’un bütününü anlamakta kritik bir öneme sahip “İkinci Dal”da felsefe çizgisini bütün bütün reddetmekten uzak duruşunun ardındaki sebepler de kitapta müstakil bir şekilde irdelenememiş.

Kitabın özgün bir yorum sunmaktan ziyade yetersiz bir ‘bilgi aktarıcısı’ düzeyinde kalmasının en önemli sebebini, dipnotlarda ve “Kaynaklar” kısmında görmemiz mümkün. Yazar, felsefeye dair genel müktesebatını merkeze alıp, “Risale-i Nur’da felsefe eleştirisi”ni salt taradığı Risale metinleri üzerinden yapmasına karşılık; hem dipnotların, hem ‘kaynakça’ bölümünün gösterdiği üzere, Risale-i Nur üzerine ve Risale-i Nur adına yapılan çalışmalara neredeyse hiç yönelmemiş. Halbuki bu başlığı taşıyan bir kitap için olmazsa olmaz nitelikteki böyle bir literatür takibi, gerek Risale-i Nur adına yapılan sempozyumlarda sunulan konuyla ilgili tebliğler, gerek Risale-felsefe ilişkisine şu veya bu yönüyle değinen kitap, makale ve denemeler ile yazarın bakış ufkunun derinleşmesini ve genişlemesini, kitabın daha özgün bir muhtevaya kavuşmasını sağlayabilirdi. Sözün kısası, bu haliyle, Risale-i Nur’da Felsefe Eleştirisi kitabı, başlıkla ilgili beklentileri karşılamaktan uzak bulunuyor.

Buna karşılık, belki teselli verecek nokta, kitabın editöryal anlamda ciddi zafiyetler taşımakla birlikte, yanlış bilgi aktarmama konusundaki hassasiyeti ve yazarın, Bediüzzaman’ın duruşunu konuşlandırma noktasındaki başarısı… Sonuçta, kendi alanında uzman ve iyi niyetli bir araştırmacıyla karşı karşıyayız; problem, elde edilen araştırma bulgularının yeterince işlenip özgün bir yoruma ulaşmadan ‘nihai bir metin’ halinde sunulmuş olmasından kaynaklanıyor.

Umarız, bu kitaba dair değerlendirmelerimiz, müellifinin vefatının ‘ellinci yıl’ında artmasını umduğumuz Risale-i Nur üzerine çalışmalarda da dikkate alınır ve okuyucu Risale-i Nur’un künhüne vâkıf olabileceği doyurucu ve özgün çalışmalarla beslenir, zenginleşir.

Metin KARABAŞOĞLU

NOT:  

Bu yazı, Deniz HAKYEMEZ adlı bayanın13.10.2009 tarihinde http://www.odatv.com sitesinde yayınladığı “Yıldız Teknik Üniversitesi’nden Nasıl Kovuldum?” başlıklı, sözde eleştiriye cevap olarak kaleme alınmıştır…

CEVAP

Yıldız Teknik Üniversitesi’nden kovulduğu iddiasıyla üniversite yönetimi aleyhine kampanyalar düzenlemeye çalışan “zavallı” bir kadıncağız, kendisini haklı gösterebilmek için her şeye saldırdığı gibi, haddini de aşarak, bir takım imalarla kadro alamadığını söylediği Fen-Ed. Fakültesi İnsan ve Toplum Bilimleri Bölümü’ne yeni yönetim döneminde atanmış olan öğretim üyelerine de saldırmış… Adını zikrettiği akademisyenlerden biri de benim… Denilebilir ki “zavallı” bir kadıncağızla yüz-göz olmaya değer mi??? Kabul ediyorum ki değmez ama haddini aşıp, bir takım imalarda bulununca cevap vermek kaçınılmaz oluyor…

1-    Rektörlük atamalarına A. N. SEZER ve eski YÖK yönetiminin damgasını vurmasının iyi; Abdullah GÜL ve yeni YÖK yönetiminin damgasını vurmasının ise kötü olduğunu hangi etik ilke gereği ima ediyorsun…

2-    Üniversiteler, aslî öğretim üyesinin yokluğundan ötürü ücretli ders verdirttikleri dışardan birilerine her öğretim döneminde ders ya da kadro vermek mecburiyetinde değiller ki sana da versinler… Böyle bir yasal zorunluluk mu var sanıyorsun??? Herhangi bir kadroya atanmış değilsin ki kovulasın…

3-    Kadro alamamışsan, sebebi biz miyiz??? Profesörlük kadrosuyla okutmanlık kadrosunun alakası nedir???

4-    Öğretim üyelerine yönelik ima etmeye çalıştığın kabahat, eğer yeni yönetim döneminde atanmış olmalarıysa aynı yönetimden niçin kadro talep ediyorsun??? Başkaları yapınca kabahat, sen yapınca meziyet mi oluyor??? Akıl yürütmeden anladığın bu mu???

5-    Okutman olup olmadığın da meçhul ya şayet herhangi bir üniversitenin kadrolu okutmanıysan halâöğrenemedin mi profesör varken okutman ders talep etmez, edemez…

6-     Prof. Dr. Neşet TOKU, primitif mantığınla ima ettiğin gibi (adını andığın diğer öğretim üyelerinin de muhtemelen cevabı aynıdır) Zaman gazetesinin ve Taraf gazetesinin “kadrolu” yazarı olduğu için değil (kadrolu yazar da olsak hani), 20 YILLIK AKADEMİSYEN olduğu için Yıldız Teknik Üniversitesi kadrosuna atandı… Kaldı ki bu atama Prof. Dr. Neşet TOKU için bir kadro değişikliği değil, sadece bir üniversite değişikliğinden ibarettir…

7-    Zaman, Yeni Şafak, Vakit, Taraf ve Star gazetesinde değil de diğer gazetelerde yazı yazan insanların makbul akademisyenler olduğuna bu idrak ile sen mi karar vereceksin???

8-    Üniversitelerde sözleşmeli ders veren öğretim görevlileri bulunduğunu ve  akademik kadrolara atanma işleminin Bölümün yetkisinde olduğunu iddia etmenin akademisyenlikle ilgisi mi var sanıyorsun???

9-     “Toplumsal Yapılar ve Tarihsel Dönüşümler”, “Bilim, Etik ve Toplumsal Sorumluluk”, “Bilim Felsefesi”, “Felsefeye Giriş” gibi dersler, parlak zekânla ima etmeye çalıştığın gibi niteliği sadece Zaman, Yeni Şafak, Taraf ve Star yazarlığı olanlarca değil, asıl niteliği akademisyenlik olan öğretim üyelerince verilmektedir… Fena mı???

10-Prof. Dr. Neşet TOKU’nun tamamen farklı bir platformda sormuş olduğu; “Üniversitedeki `normal` bir gencin mutlaka din karşıtı olması mı gerekiyor? ‘Normal’ olmak için ille de flört etmek, çılgın-popüler müzik dinlemek, uçuk-kaçık korku ya da porno filmleri seyretmek, alkol ya da uyuşturucu kullanmak, evlilik dışı birlikte yaşamak mı lazım?” yollu soruları artık YTÜ öğrencileriyle tartışabilecek olması seni niçin bu kadar rahatsız ediyor??? Prof. Dr. Neşet TOKU’nun sadece bu yazısını değil, internet kanalıyla daha onlarca yazısını ve kitaplarını temin edip okuman, elbette bir şeyler öğrenmen için sana faydalı olacaktır… Kaldı ki şayet sen o işleri yapmak istiyorsan engel olan mı var???

11-Prof. Dr. Neşet TOKU ile “bilimsel çalışma” ve “özerklik” tartışması yapabilecek kapasitede olduğunu mu zannediyorsun???

12-“Türkiye’nin yaşadığı ikinci modernleşme sürecini” kimin nasıl algıladığı hususunda sürmüş olduğun iz şüphe yok ki sadece seni bağlar…

13-Son olarak; “Yeni “entelektüel sermaye” Yıldız Teknik Üniversitesi’ne hayırlı olsun…” cümlendeki “entelektüel” tabirini tabii ki kabul ediyorum… “Sermaye” tabiri ise kendini tatmin etmek için piyasaya çıkıp, önüne gelene asılıp, saldıran senin gibilere yakışır…

Prof. Dr. Neşet TOKU

YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ’NDEN NASIL KOVULDUM?

Şöyle başlayalım: Yalnızca ben kovulmadım…

Yıldız Teknik Üniversitesi’nde bir süredir sözleşmeli personel statüsünde Felsefe dersleri veriyordum. Üniversitede İnsan ve Toplum Bilimleri Bölümünde sözleşmeli olarak ders veren öğretim görevlilerinin tümüne yakınının işlerine son verildi. Bildirilen gerekçe, dekanlığın bölüme yeni kadrolu öğretim görevlileri aldığı ve tüm derslerin kadrolu çalışanlarca verilmesini istediğiydi.

Böylece, Yıldız Teknik Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Bölümü, yeni öğretim yılına girerken pek çok “kadrolu” Zaman, Yeni Şafak, Vakit, Taraf ve Star gazetesi yazarı kazanmış oldu.

Elbette, salt görevime son verildi diye, hınçla ve kötü niyetle, YTÜ öğrencilerinin tümünün almakla yükümlü olduğu dersler de veren bölümün kazandığı bu yepyeni ve zenginleştirici sese itiraz edecek değilim.

Sözleşmeli ders veren öğretim görevlilerinin, derslerin başlamasına bir hafta kala kapı dışarı edilmesiyle açılan boşluğun doldurulması ile YÖK’ün ve Abdullah Gül’ün damgasını vurduğu rektörlük atamaları, bu rektörlerin atadıkları dekanlar arasında bağlantı kurmak düpedüz kötü niyetlilik olur.

Bu yeni “kadrolu” Zaman, Yeni Şafak, Vakit, Taraf ve Star gazetesi yazarları, varsın, bölüm tarafından alınmış değil, Dekanlık tarafından atanmış olsun.

Varsın, “Toplumsal Yapılar ve Tarihsel Dönüşümler”, “Bilim, Etik ve Toplumsal Sorumluluk”, “Bilim Felsefesi”, “Felsefeye Giriş” gibi dersler artık bir de Zaman, Yeni Şafak, Taraf ve Star yazarları tarafından verilsin…

Fena mı?

Böylelikle, YTÜ öğrencileri, yazılarını Zaman, Vakit, Ortadoğu ve Taraf gazetelerinde bulabileceğimiz, ayrıca Gagavuz Özerk Cumhuriyeti Meclisi tarafından verilen devlet nişanıyla ödüllendirildiğini öğrendiğimiz yeni hocaları Yrd. Doç. Dr. Süleyman DOĞAN’dan, örneğin “Müslüman Türk milletini bozmak için top ve popun adeta bir din gibi sunulmaya çalışıldığını” ve “mutluluğun kaynağının aile ve inancımızda yattığını”öğrenebilecekler. (Aylık Kız Kulesi gazetesi, Temmuz 2004) Top ve pop’a ben de belli ölçülerde antipati beslediğimden bir iki dersine girip düşünce ve inanç dünyamı zenginleştirmeyi düşünebilirdim… Ne var ki, artık bizlerin YTÜ’ye girmesi yasak.

İlginç bir tesadüf eseri, gene Zaman ve Taraf gazetelerine yazılar yazan yeni YTÜ hocası Prof. Dr. Neşet TOKU “Üniversitedeki `normal` bir gencin mutlaka din karşıtı olması mı gerekiyor? ‘Normal’ olmak için ille de flört etmek, çılgın-popüler müzik dinlemek, uçuk-kaçık korku ya da porno filmleri seyretmek, alkol ya da uyuşturucu kullanmak, evlilik dışı birlikte yaşamak mı lazım?” yollu sorularını artık YTÜöğrencileriyle tartışabilecek (Zaman, 31. 10. 2006). YTÜ’nün son öğrenci şenliğine içki yasağı getirilmiş olduğundan, Sayın TOKU’nun normal öğrencileri porno film, cinsellik ve uyuşturucu batağı ile din karşıtlığından kurtarmasının bir nebze daha kolay olacağı umudunu taşıyorum.

Bilim Felsefesi dersini Doç. Dr. Caner TASLAMAN veriyor. Kitaplarının başlıkları, YTÜöğrencilerinin Bilim Felsefesi dersindeki olası tartışma başlıklarının neler olabileceği konusuna ışık tutuyor: “Kuantum Teorisi, Felsefe ve Tanrı”, “Evrim Teorisi ve Tanrı”, “Big Bang ve Tanrı”, “Din Felsefesi Açısından İzafiyet Teorisi”, “Din Felsefesi Açısından Entropi Yasası”. Birikimli ve üretken bir kişi olduğunu anladığımız Sayın TASLAMAN’ın, “pozitivist ve hatta materyalist ne idüğü belirsiz bilimcilik ve bilgiçlik” (Prof. Dr. Neşet TOKU, Zaman, 31. 10. 2006) konusundaki görüşleri neler olur bilemiyoruz, ama çoğunluğu mühendislik eğitimi alan öğrencilerinin öğrenme şansını kazanmış olması sevindirici bir gelişme.

Yeni Şafak’ta yazılarını okuyabileceğimiz Prof. Dr. Sait ÖZERVARLI bilim felsefecisi değil; ancak Sayın TASLAMAN gibi üretici. Kitapları arasında “Hz. Nuh’tan Günümüze Cizre”, “İbn Teymiyye’nin Düşünce Metodolojisi ve Kelamcılara Eleştirisi”, “Kelamda Yenilik Arayışları 19. Yüzyıl Sonu 20. Yüzyıl Başı” ve “Alaeddin el-Üsmendi ve lübab ü’l-kelam”. YTÜ bünyesinde Felsefe Bölümü olmadığından, henüz İslam Felsefesi Ana Bilim Dalı da yok. Belki, bu durum yakında değişir… Sayın ÖZERVARLI, şimdilik “Felsefeye Giriş” dersinde faydalı kılacak.

YTÜ öğrencilerinin yeni öğretim yılı itibariyle faydalanabilecekleri isimler, yukarıda saydıklarımdan ibaret değil. Kitabı, Fehmi Koru ve Şamil Tayyar’ın da yayınevi olarak tanıdığımız Timaş yayınlarından Yrd. Doç. Dr. Göknur AKÇADAĞ ile Yeni Şafak, Taraf ve Star gazetelerinde yazıları yayınlanan Ergün YILDIRIM da YTÜ’nün yeni kadrolu hocalar takımından…

Sayın YILDIRIM, rektör atamalarından önce Yeni Şafak’a yazdığı bir yazısında şöyle demiş:

“YÖK Başkanı ve Cumhurbaşkanımız GÜL, hükümete yakın davranmakla suçlanabileceği korkusuyla salt sayı çoğulluğuna dikkat ederek hareket ederlerse, olağanüstüşartlarda yapılanan üniversite düzeni aynen devam eder. Bu nedenle önemli olan rektörlerin AKP`li olup olmaması değil, bahsettiğimiz entelektüel sermayenin dolaşımına izin verecek nitelikler taşıyıp taşımamalarıdır. Türkiye`nin yaşadığı ikinci modernleşme sürecini algılayabilmesi, bilimsel çalışma ve özerkliği üstün tutmasıdır.” (02.07.2008)

YTÜ’nün Zaman, Yeni Şafak, Vakit, Taraf, Star ve Timaş yazarı kadrolu hocalarıyla “bilimsel çalışma” ve “özerklik” tartışması yapma fırsatım olmadı. Ancak her birinin “Türkiye`nin yaşadığı ikinci modernleşme sürecini” algılayabildiği izlenimi edindim. Bundan sonraki süreç YTÜöğrencilerinin de bu süreci algılaması sürecidir…

Sayın Yıldırım’ın da bahsettiği gibi, “önemli olan rektörlerin AKP`li olup olmaması değildir”. Öyledir diyecek olsam, kötü niyetli olurum.

Yeni “entelektüel sermaye” Yıldız Teknik Üniversitesi’ne hayırlı olsun…

Deniz HAKYEMEZ